Kala-soocidda Awoodaha Dastuuriga ah: Doorka Madaxtooyada, Golaha Adeegga Garsoorka iyo Baarlamaanka Federaalka
Arar
Madax-bannaanida buuxda ee hay’adaha garsoorku waxay saldhig lama-huraan ah u tahay dhismaha dowladnimo hufan, sarraynta sharciga iyo dhowrista xuquuqda aasaasiga ah ee muwaadiniinta. Dal kasta oo ku abtirsada hannaanka dastuuriga ah waxaa waajib ku ah inuu xaddido isla markaana kala saaro awoodaha tiirarka kala duwan ee dowladda, si looga gaashaanto in awoodda fulintu ay faragelin toos ah ama mid dadban ku samayso shaqada garsoorka.
Xilli Soomaaliya ay ku guda-jirto geeddiga dib-u-habaynta dastuurka iyo taabbagelinta hay’adaha dowliga ah, waxaa si weyn lagama-maarmaan u noqotay in la fahmo meesha ay ku egtahay awoodda xil-magacaabista iyo xil-ka-qaadista hoggaanka ugu sarreeya garsoorka dalka. Xaalladdan ayaa sii hurisay doodo sharciyeed oo xasaasi ah, kaddib khilaafkii culus ee ka dhashay tallaabadii xilka looga qaaday Guddoomiyihii Maxkamadda Sare, Baashe Yuusuf Axmed, iyo magacaabistii booskiisa loogu dhiibay Ibraahim Idle Suleymaan.
Ilaa intee ayay le’eg tahay awoodda dastuuriga ah ee Madaxweynaha Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya? Ma yahay hoggaamiye go’aan keli ah ku magacaabi kara ama xilka kaga xayuubin kara Guddoomiyaha Maxkamadda Sare, mise jidka sharciyeed wuxuu awooddaas u qaybiyey hay’ado dastuuri ah oo is-dheelli-tiraya?
Jidka Sharciga: Yaa awood u leh magacaabista Guddoomiyaha Maxkamadda Sare?
Haddii aan eegno farqadda Qodobka 135aad ee Dastuurka cusub ee Soomaaliya (2026), go’aanka magacaabista Guddoomiyaha Maxkamadda Sare kuma koobna awoodda gaarka ah ee Madaxweynaha Jamhuuriyadda. Waxaa jira hannaan dastuuri ah oo adag oo waajibinaya in la raaco tallaabooyin is-daba-joog ah ka hor inta aan xilkaas la buuxin.
Hannaankani wuxuu tiirkiisu ku fadhiyaa saddex hay’adood oo si dastuuri ah iskula xiran:
Golaha Adeegga Garsoorka
Golaha Adeegga Garsoorka (Supreme Judicial Council) ayaa si rasmi ah u leh awoodda bilowga ah ee lagu qiimeeyo, laguna soo xulo xubinta buuxisa shuruudaha looga baahan yahay xilka Guddoomiyaha Maxkamadda Sare, iyadoo la raacayo nidaamka iyo xeerarka dastuuriga ah.
Mabda’a ah in Golaha Adeegga Garsoorku soo xulo musharraxa ayaa ka tarjumaya dhowrista madax-bannaanida cadaaladda, maadaama aysan marnaba habboonayn in hoggaanka hay’adda ugu sarreysa garsoorku uu ku yimaado rabitaan shakhsi ama aragti siyaasadeed oo ka timaada madaxtooyada.
Baarlamaanka Federaalka
Kaddib marka uu Golaha Adeegga Garsoorku soo xulo qofka u qalma xilka, waxaa qasab ah in labada Aqal ee Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya ay si gaar-gaar ah u meelmariyaan:
Golaha Shacabka.
Golaha Aqalka Sare.
Ansixinta musharraxa ayaa si gaar ah uga baahan codadka aqlabiyadda ah ee boqolkiiba konton iyo hal (50% + 1) wadarta guud ee xildhibaannada Aqal kasta, sida ku xusan xeerarka dastuuriga ah ee hannaanka magacaabista.
Xaqiiqadani waxay caddaynaysaa in Baarlamaanka Federaalku uu hayo furaha ugu weyn ee hubinta, isla markaana xil-magacaabista Guddoomiyaha Maxkamadda Sare aysan waligeed ku dhammaan karin saxiixa iyo go’aanka keligii ah ee Madaxweynaha.
Madaxweynaha Jamhuuriyadda
Kaddib marka la maro hannaanka soo-xulista ee Golaha Adeegga Garsoorka ayna labada Aqal codka aqlabiyadda ku ansixiyaan, Madaxweynaha Jamhuuriyadda ayaa markaas soo saaraya wareegtada rasmiga ah ee xil-magacaabista, isagoo dhammaystiraya habraaca dastuuriga ah.
Sida muuqata, Madaxweynuhu wuxuu leeyahay awoodda saxiixa kama-dambaysta ah, balse awooddaasi maaha mid isaga u gaar ah ee waxay si buuxda ugu tiirsan tahay meelmarinta tallaabooyinka ka horreeya ee Dastuurku jideeyey.
Shuruudaha laga rabo qofka loo magacaabayo Guddoomiyaha Maxkamadda Sare
Qodobka 135(1) ee Dastuurka wuxuu si faahfaahsan u qeexay shuruudaha aqooneed iyo heerka anshaxeed ee laga rabo qof kasta oo loo xulayo hoggaanka Maxkamadda Sare, kuwaas oo ay ugu mudan yihiin:
Inuu haysto ugu yaraan shahaadada labaad ee jaamacadda (Master’s Degree) ee cilmiga sharciga.
Inuu ku shaqaynayey xirfadda sharciga ugu yaraan muddo toban sano ah oo waayo-aragnimo leh.
Inuu leeyahay hufnaan dabeecadeed, karti maamul iyo xirfad sarreysa oo u qalanta miisaanka xilkaas.
Shuruudaha adag ee dastuurku dhigay waxay xaqiijinayaan in caddaaladda dalka lagu aamino qof leh aqoon durugsan, khibrad qaan-gaar ah iyo sharaf xirfadeed oo aan mugdi ku jirin.
Yaa awood u leh inuu xilka ka qaado Guddoomiyaha Maxkamadda Sare?
Xagga sharciga marka laga eego, magacaabista qof iyo xil-ka-qaadistiisu waa laba arrimood oo kala madax-bannaan. Hay’addii sharcigu u igmaday inay magacaabista dhammaystirto looma fasiran karo inay si toos ah u leedahay awoodda xil-ka-qaadista.
Habka xil-ka-qaadista Guddoomiyaha Maxkamadda Sare waxaa si faahfaahsan u nidaamiya Qodobka 138aad ee Dastuurka cusub.
Fasiraadaha sharciyeed ee qodobkan waxay muujinayaan in tallaabada xil-ka-xayuubintu ay ka bilaabato Golaha Adeegga Garsoorka, kaas oo qaadaya baaritaanka dacwadda isla markaana soo jeedinaya tallaabada ku habboon.
Shuruudaha dastuuriga ah ee habraacan ku xusan waxaa ka mid ah:
In soo-jeedinta xil-ka-qaadista ay si buuxda u taageeraan ugu yaraan laba meelood saddex meel (2/3) oo ka mid ah xubnaha Golaha Adeegga Garsoorka.
In Goluhu dacwadda iyo go’aankiisaba si rasmi ah ugu gudbiyo Guddoonka labada Aqal ee Baarlamaanka Federaalka.
In labada Aqal ee Baarlamaanka ay go’aan kama-dambays ah ka gaaraan arrinta iyagoo raacaya shuruucda iyo tirada codadka loo baahan yahay sida uu Dastuurku qabo.
Haddii jidkani yahay kan sharcigu u jeexay mas’uulka xilka haya, Madaxweynuhu ma haysto awood dastuuri ah oo uu digreeto keli ah ama go’aan maamul kaga dhigo xil-ka-qaadis sharci ah.
Nidaamkan adag waxaa looga golleeyahay in Guddoomiyaha Maxkamadda Sare laga ilaaliyo cadaadisyo iyo xil-ka-qaadis sharci-darro ah, si awoodda fulintu aysan ugu xadgudbin madax-bannaanida waaxda garsoorka.
Guddoomiyaha rasmiga ah iyo kan kumeelgaarka ah: Ma isku heer baa xagga sharciga?
Kala-soocid weyn ayaa xagga sharciga u dhexeysa Guddoomiyaha rasmiga ah ee xilka ku fadhiya iyo mas’uul si kumeelgaar ah loogu magacaabay hawl-fulinta xafiiskaas.
Guddoomiyaha rasmiga ah waa shakhsiga maray hannaankii buuxay ee dastuuriga ahaa ee magacaabista, loona dhaariyey xilka Guddoomiyaha Maxkamadda Sare.
Dhanka kale, Guddoomiyaha kumeelgaarka ah waa qof si xaddidan loogu wakiishay hawsha inta laga helayo magacaabis rasmi ah ama inta uu dib ugu soo laabanayo mas’uulkii xilka hayey.
Haddaba, waxaa halkan ka dhalanaya dood sharciyeed oo culus:
Qofka xilka si kumeelgaarka ah loogu xilsaaray ma helayaa dhowrsanaanta dastuuriga ah ee uu haysto Guddoomiyaha rasmiga ah, mise shaqadiisa iyo xil-ka-qaadistiisaba waxaa loo cuskadaa sharci gaar ah?
Jawaabta arrintan kuma xirna oo keliya magacaabista lafteeda, balse waxay u baahan tahay in si hoose loo lafo-guro:
Qodobka dastuuriga ah ee khuseeya xilalka kumeelgaarka ah.
Xeerka iyo aasaaska sharciyeed ee magacaabista loo adeegsaday.
Muddada cayiman ee mas’uulkaas shaqada loogu xaddiday.
Hay’adda xaqa u leh inay si rasmi ah u soo gabagabayso xil-haynta kumeelgaarka ah.
Haddii mas’uulka kumeelgaarka ahi uu hoos imanayo ilaalinta dastuuriga ah ee Qodobka 138aad, Madaxweynuhu kaligiis awood uma laha inuu shaqada ka eryo. Balse, haddii uu jiro xeer u gaar ah xilalka kumeelgaarka ah, waa in si qotodheer loo hubiyo xeerkaas iyo heerka uu la jaanqaadayo Dastuurka.
Sidaa awgeed, ku-magacaabista mas’uul xil kumeelgaar ah marnaba lama macno aha in Madaxweynuhu helo awood aan xad lahayn oo uu si shakhsi ah xilka kaga xayuubin karo.
Khilaafkii ka dhashay xil-ka-qaadistii Baashe Yuusuf Axmed
Xiisaddan sharciyeed ayaa si aad ah kor ugu kacday kaddib markii Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud uu go’aansaday inuu xilka ka qaado Guddoomiyihii Maxkamadda Sare, Baashe Yuusuf Axmed.
Sida xaqiiqooyinka taariikheed ee la xaqiijiyey muujinayaan:
5-tii Nofeembar 2026, Maxkamadda Sare waxay si cad u shaacisay in tallaabadii xilka looga xayuubiyey Baashe Yuusuf Axmed ay ahayd mid aan sharci ahayn.
Maxkamaddu waxay si toos ah uga hortimid go’aanka Madaxtooyada, iyadoo su’aal adag ka keentay awoodda dastuuriga ah ee xil-ka-qaadistaas loo cuskaday.
7-dii Nofeembar 2026, Madaxweynuhu wuxuu ka qaybgalay munaasabadda lagu dhaariyey Ibraahim Idle Suleymaan oo loo magacaabay Guddoomiyaha cusub ee Maxkamadda Sare.
Tallaabooyinkani waxay horseedeen doodo culus oo ku aaddan xuduudaha awoodaha hay’adaha dowladda, dhowrista madax-bannaanida garsoorka iyo sida go’aannada Madaxweynuhu u waafaqsan yihiin Dastuurka.
Dulucda dooda maaha oo keliya qofka xafiiska ku fadhiya, ee waxaa udub-dhexaad u ah hubinta in la raacay hannaankii sharcigu farayey ee magacaabista iyo xil-ka-qaadista labadaba.
Waxaa sidoo kale muhiimad gaar ah leh in la miisaamo saamaynta go’aanka Maxkamadda Sare ku leeyahay tallaabooyinka xigay, gaar ahaan haddii go’aanka maxkamaddu uu yahay mid kama-dambays ah oo qasab ku ah dhammaan hay’adaha Qaranka.
Madaxweynuhu ma awoodaa inuu xilka ka qaado qof uu isagu horay u magacaabay?
Arrintani waxay ka mid tahay qodobbada u baahan faaqidaad sharciyeed oo xeeldheer.
Dowladnimada casriga ah ee ku dhisan mabda’a kala-soocidda awoodaha waxay si buuxda u qeexaysaa in hay’ad kastaa ku shaqeyso xuduudaha uu Dastuurku u cayimay.
Sidaa darteed, maadaama Madaxweynuhu leeyahay awoodda saxiixa rasmiga ah ee magacaabista, macnaheedu maaha inuu sidoo kale helayo awood aan xadidnayn oo uu si gaar ah xilka uga qaadi karo qofkaas.
Nidaamka magacaabista iyo kan xil-ka-qaadistu waa laba waddo oo sharci ahaan kala madax-bannaan, mid walibana wuxuu leeyahay xeerar iyo habraacyo u gaar ah.
Haddii Dastuurku xil-ka-qaadista ku xiray doorka Golaha Adeegga Garsoorka iyo kan Baarlamaanka, Madaxweynaha waxaa ku waajib ah inuu ixtiraamo habraacaas, xitaa haddii mas’uulka xilka haya uu markii hore wareegto Madaxweyne ku yimid.
Mabda’ani wuxuu xoojinayaa inaan qofna ka sarreyn sharciga, isla markaana aysan jirin hay’ad dowladeed oo awooddeedu dhaafi karto xayndaabka uu Dastuurku u dhisay.
Waa maxay sababta ay madax-bannaanida garsoorku muhiimka u tahay?
Maxkamadda Sare waxay dalka u tahay halka ugu dambaysa ee caddaaladda. Xukunnada ay soo saarto waxay xadidaan fasiraadda dastuurka, ilaalinta xorriyaadka muwaadiniinta iyo xallinta khilaafaadka ugu culus ee sharciga.
Haddii xil-ku-haynta iyo xil-ka-qaadista hoggaanka garsoorku ay noqdaan wax ku xiran rabitaanka awoodda fulinta, waxaa meesha ka baxaya madax-bannaanida caddaaladda, waxayna wiiqaysaa kalsoonida dadweynuhu ku qabaan garsoorka.
Sidaa darteed, dhowrista shuruucda iyo habraaca dastuuriga ahi maaha mid u adeegaya danta Guddoomiyaha Maxkamadda Sare ama shakhsi gaar ah. Waa maslaxad guud oo dhammaan shacabka khusaysa, maxaa yeelay garsoor madax-bannaan ayaa ah dammaanadda kaliya ee qof kasta u simaya sharciga hortiisa.
Sarraynta Dastuurka: Qofna kama sarreeyo heshiiska Qaranka
Sida ku cad hannaanka Qodobka 135aad, magacaabista Guddoomiyaha Maxkamadda Sare waxay ku hirgashaa is-afgaradka iyo wada-shaqaynta Golaha Adeegga Garsoorka, labada Aqal ee Baarlamaanka Federaalka iyo Madaxweynaha Jamhuuriyadda.
Sidoo kale, Qodobka 138aad wuxuu si adag u qeexay habka xil-ka-qaadista, isagoo meesha ka saaraya in Madaxweynuhu keligii qaadan karo go’aan xil-ka-xayuubin ah, haddii qodobkaasi khuseeyo mas’uulka xafiiska jooga.
Xaaladda Guddoomiyaha kumeelgaarka ah waxay u baahan tahay hubin qoto-dheer oo lagu sameeyo xeerka lagu soo xulay iyo heerka ilaalinta dastuuriga ah ee uu xaq u leeyahay.
Isku soo wada duuboo, magacaabista xil dastuuri ahi ma siinayso mas’uulka wax magacaabay gacan furan iyo awood aan qiyaas lahayn oo uu ku meelmariyo ama ku baabi’iyo xil-haynta qofka la magacaabay.
Dastuurku maaha qoraal loo adeegsado marka danta siyaasadeed la doonayo, lagana tallaabsado marka uu caqabad noqdo. Waa axdiga ugu sarreeya ee ay waajib tahay in dhammaan mas’uuliyiinta iyo hay’adaha Qaranku si siman ugu hoggaansamaan.
Soomaaliya maanta waxay u baahan tahay garsoor aan dhinacna u xaglinayn, Baarlamaan si dhab ah u ilaashada waajibaadkiisa dastuuriga ah iyo Madaxweyne ku shaqeeya inta uu Dastuurku u oggolaaday.
Dowladnimada dhabta ahi kuma dhisna shakhsi awood badan, balse waxay ku qotontaa ixtiraamka qawaaniinta iyo ilaalinta dastuurka Qaranka.
Tixraacyo
Dastuurka Federaalka Soomaaliya (nuqulka cusub ee 2026), Qodobka 135aad.
Dastuurka Federaalka Soomaaliya, Qodobka 138aad.
Warbixinnada ku saabsan go’aanka Maxkamadda Sare ee 5-tii Nofeembar 2026.
Warbixinnada ku saabsan magacaabista iyo dhaarinta Ibraahim Idle Suleymaan ee 7-dii Nofeembar 2026.
__________________________
Sabriye Moallin Musse waa qoraa Soomaali-Maraykan ah iyo aqoonyahan ku takhasusay cilmiga beeraha, haystana shahaadooyinka BSc iyo MSc. Qoraalladiisu waxay diiradda saaraan diinta, taariikhda, qoyska, tarbiyadda, dhaqanka iyo akhlaaqda bulshada. Buugaagtiisa waxaa ka mid ah Barbaarinta Ubadka, Aadaabta Guud ee Islaamka, Raaxada Guurka, Maad iyo Murti iyo Qisooyin Lagu Cibro Qaato.
