In ka badan 250 qof ayaa ku biiray tijaabo caafimaad oo ka socota Kongo, taas oo lagu tijaabinayo dawo tijaabo ah oo loogu talagalay inay ka hortagto caabuqa Ebola — horumar suuragal ahaan muhiim ah xilli mas’uuliyiintu ku dhibtoonayaan xakamaynta dillaaca cudurka ee dalka ugu dhimashada badan.
Daraasaddu waxay qiimeyneysaa obeldesivir, oo ah kiniin ka hortaga fayrasyada oo ay samaysay Gilead, si looga hortago fayraska Bundibugyo, oo ah nooca masuulka ka ah dillaaca sida degdegga ah u faafaya. Weli lama ansixin tallaal ama daaweyn loogu talagalay fayraskan, taas oo tijaabada ka dhigaysa qayb ka mid ah dadaal ballaaran oo lagu ilaalinayo dadka uu Ebola haleeli karo laguna joojinayo gudbintiisa.
- Advertisement -
Tijaabadu waxay bishii Luulyo ka furantay xarun caafimaad oo ku taalla gobolka Ituri ee bariga Kongo, oo ah xuddunta dillaaca cudurka. Ka-qaybgalayaasha waxaa ka mid ah shaqaalaha caafimaadka, ehelada bukaannada cudurka qaba iyo kuwo kale oo laga yaabo inay fayraska la kulmeen, sida ay The Associated Press toddobaadkan wareysiyo la yeelatay dadka daraasadda ku jira iyo dhakhaatiirta kormeeraysa ay sheegeen.
Mas’uuliyiintu waxay diiwaangeliyeen ugu yaraan 8,300 xaaladood oo la xaqiijiyey iyo 4,000 dhimasho tan iyo markii dillaaca cudurka lagu dhawaaqay bartamihii May. Fayrasku wuxuu gaaray toddoba gobol, halka dadaallada lagu aqoonsanayo caabuqyada, lagu raadraacayo dadka ay la xiriireen iyo lagu joojinayo gudbinta ay sii ahaanayaan kuwo ka dambeeya xawaaraha dillaaca.
Ka-qaybgalayaashu waxay qaataan obeldesivir wax yar kadib markii laga shakiyo inay fayraska la kulmeen, ka hor inta aysan calaamaduhu soo bixin, waana xeelad loo yaqaan ka-hortagga kadib la-kulanka cudurka, ama PEP.
Haweeney ka diiwaangashan tijaabada EBO-PEP ayaa AP u sheegtay inay ku biirtay bishii Agoosto kadib markii ninkeeda laga helay Ebola. Ilaa hadda, ayay sheegtay, qof kale oo qoyskeeda ka mid ahi ma yeelan calaamado. Iyadda iyo ka-qaybgalayaal kale ayaa codsaday inaan magacyadooda la shaacin sababo la xiriira xasaasiyadda dillaaca cudurka iyo daraasadda caafimaad.
Ebola wuxuu faafaa keliya kadib marka calaamaduhu bilowdaan, taas oo ka dhigan in dadka la kulmay bukaan cudurka qaba ay sugaan si ay u ogaadaan inay xanuunsan doonaan iyo in kale. Kongo gudaheeda, aqoonsiga dadka ay u badan tahay inay ku jirto xilliga uu fayraska Bundibugyo ku tarmaayo jirka — geeddi-socod loo yaqaan raadraaca xiriirrada — ayaa noqday mid adag.
Ka-qaybgale kale ayaa sheegay in laba qof oo qoyskiisa ka mid ahi qaadeen Ebola, midkoodna uu dhintay.
“Cudurkani wuu dilayaa. Waxaa ka wanaagsan in taxaddar la sameeyo,” ayuu yiri.
ALIMA, oo ah hay’ad caafimaad oo aan macaash doon ahayn, ayaa isku dubbaridaysa tijaabada, taas oo higsanaysa in lagu daro ku dhowaad 1,000 qof oo waaweyn iyo carruur ka weyn 12 sano. Ka-qaybgalayaasha u qalma waa inay la xiriireen xaalad Ebola oo la xaqiijiyey shantii maalmood ee ka horreysay, isla markaana aysan weli yeelan calaamado. Kala bar dadka la diiwaangeliyey waxaa la siin doonaa dawo aan firfircoonayn.
Dr. Godefroid Basara, oo ka shaqeynaya tijaabada, ayaa sheegay in ka-qaybgalayaasha si toos ah loo baaro maalin kasta muddo 21 maalmood ah, isla markaana loo sameeyo wicitaan telefoon oo dabagal ah kadib 42 maalmood.
ALIMA waxay sheegtay in qof kasta oo bilaaba inuu yeesho calaamado la siin doono daryeel taageero oo degdeg ah, kaas oo la muujiyey inuu wanaajiyo natiijooyinka marka daaweyntu goor hore bilaabato.
Haddii kiniinku shaqeeyo, cilmi-baarayaashu waxay sheegeen inuu gacan ka geysan karo jebinta silsiladda caabuqa.
“ Waxay kaga duwan tahay tallaalka, kaas oo qaadan kara maalmo ama toddobaadyo si uu difaac u bixiyo. Sidoo kale waxay kaga duwan tahay daaweynta bogsiinta, sababtoo ah waxaa loogu talagalay dadka aan weli muujin calaamado,” ayuu yiri Dr. Guilavogui Jean Paul Yassa, oo ah isku-duwaha cilmi-baarista ALIMA.
Dr. Jacques Zawadi, oo ah dhakhtar baaritaan u qaabilsan ALIMA kana shaqeeya xarunta tijaabada, ayaa sheegay in inta badan ka-qaybgalayaashu ay diyaar u yihiin inay ka qayb qaataan. Hase yeeshee, qorista dadka ku nool meelaha ka fog xarunta ayaa adkaatay.
Daraasaddu waxay sidoo kale la kulantaa hakad marka ka-qaybgalayaashu ogaadaan in eheladoodu u dhinteen Ebola.
“Tani waa caqabadda ugu weyn ee na haysata. Marka qof dareen ahaan u dhaawacmo, ma fududa in lala hadlo si macquul ah loona hubiyo inuu daraasadda ku soo laabto,” ayuu yiri Zawadi.
Machadka Qaranka ee Cilmi-baarista Bayomedikalka ee Kongo iyo hay’adda ANRS Emerging Infectious Diseases ee Faransiiska ayaa sidoo kale ka qayb qaadanaya tijaabada.
Dhanka kale, shaqaalaha caafimaadka ee Kongo ayaa bilaabay inay helaan tallaalka Ervebo, kaas oo waxtar muujiyey intii lagu jiray dillaacyadii hore ee uu sababay fayras Ebola oo kale oo aad u badan. Mas’uuliyiintu waxay sheegeen inuu bixin karo difaac ka dhan ah fayraska Bundibugyo, balse cilmi-baarayaashu weli waxay go’aaminayaan inuu ka hortagi karo xanuunka iyo in kale.
Khamiistii, Dhakhaatiirta Aan Xuduudda Lahayn waxay sheegeen in mid ka mid ah shaqaalaheeda laga helay Ebola, isla markaana loo daadgureynayay Netherlands. Bishii Juun, dhakhtar bani’aadannimo oo ALIMA ka tirsan ayaa sidoo kale laga helay cudurka kadib markii uu Faransiiska uga soo laabtay mid ka mid ah goobaha fayrasku aadka ugu badan yahay.
Hay’adda Caafimaadka Adduunka ayaa ka digtay in dillaaca cudurku uu weli ka dheereynayo dadaallada lagu raadraacayo laguna xakameynayo. Waxaa la filayaa inuu ka bato dillaacii gobolka Galbeedka Afrika ee 2014 ilaa 2016, kii ugu dhimashada badnaa ee diiwaanka ku jira, kaas oo dilay 11,000 qof.
Wargeyska Axadle Times
La soco waxa ka dhacaya Turkiga,
gobolkiisa iyo dunida inteeda kale.
I DIIWAANGELI
Waad ka bixi kartaa isdiiwaangelinta wakhti kasta. Marka aad isdiiwaangeliso, waxaad oggolaanaysaa Shuruudahayaga Isticmaalka iyo Siyaasadda Asturnaanta.
Boggan waxa ilaalinaya reCAPTCHA, waxaana khuseeya Siyaasadda Asturnaanta iyo Shuruudaha Adeegga ee Google.
