Bishan waxay noqon kartaa marxalad isbeddel ku keenta xiriirka Turkiga iyo Liibiya. Golaha Wakiillada Liibiya ayaa ansixiyay heshiis is-afgarad ah oo ku saabsan xuduudaha badda, kaas oo sannado badan aan la dhaqan-gelin, halka kulan si adag loo ilaaliyay oo ka dhacay Ankara uu isu keenay wakiillo ka kala socday maamullada bari iyo galbeed ee Liibiya si ay uga wada hadlaan dib-u-midaynta dalka.
Horumarradan ayaa muujinaya in istaraatiijiyadda diblomaasiyadeed ee Turkiga ay natiijooyin ka dhalinayso laba dhinac: kordhinta saamayntiisa badda Mediterranean-ka xilli dalalka ay isku hayaan, oo ay ku jirto Giriigga, ay raadinayaan isbahaysiyo cusub, iyo dib-u-dhiska xiriirrada uu la leeyahay Waqooyiga Afrika. Inkastoo ay jiraan kala-qaybsanaan kooxeed, Liibiya weli waa dal muhiim u ah gobolka xilligii ka dambeeyay taliskii Mucammar Qaddafi.
- Advertisement -
20-kii Oktoobar, Golaha Wakiillada Liibiya ayaa ansixiyay heshiis ku saabsan xuduudaha badda oo ay la gashay Turkiga, kaas oo sugayay ansixinta baarlamaanka tan iyo markii la saxiixay sannadkii 2019. Warbaahinta ayaa Jimcihii la soo dhaafay shaacisay in saraakiil matalaysay maamullada bari iyo galbeed ee Liibiya ay u safreen Ankara si ay uga wada hadlaan suurtagalnimada dib-u-midaynta dalka.
Sarkaal sare oo Turki ah ayaa Arbacadii u sheegay Agence France-Presse (AFP) in wada-hadalladu aysan weli dhalin natiijo degdeg ah. Sarkaalka ayaa sheegay in wada-hadalladu diiradda saareen dib-u-midaynta militariga, halka wada-xaajoodyada ku saabsan midnimada siyaasadeed la filayo in la qabto marxalad dambe. Xitaa haddii aan horumar weyn laga gaarin, kulanku wuxuu ka dhigan yahay fursad muhiim ah oo Ankara fududaysay, iyadoo tobankii sano ee la soo dhaafay ay noqotay awood saameyn leh oo dhexdhexaadisa khilaafaadka gudaha iyo dibaddaba.
Markii Axadle Times ay weydiisay in go’aanka baarlamaanka Liibiya uu xoojiyay saamaynta gobolka ee Turkiga, Aylin Ünver Noi, oo ah borofisar ku takhasustay Xiriirka Caalamiga ah, ahna ku-xigeenka madaxa Jaamacadda Beykoz, ayaa sheegtay in ansixintu ahayd horumar muhiim ah.
“Waxaan sidoo kale arkaynaa hannaan soo shaacbaxaya oo waafaqsan danaha Turkiga ee gobolka, isla markaana ka tarjumaya waxa Turkigu doonayo inuu gaaro. Si kastaba ha ahaatee, waxaa jira arrin kale oo mudan in maskaxda lagu hayo. Turkigu wuxuu leeyahay siyaasad ku saabsan hawlaha sahminta iyo soo saarista gaaska ee bariga Mediterranean-ka iyo, guud ahaan, dhammaan basin-ka Mediterranean-ka. Wuxuu isku dayayaa inuu hannaan-kan ku maareeyo xiriirro laba geesood ah, balse isla markaas wuxuu si joogto ah u ilaalinayay mowqif isku mid ah tan iyo bilowgii. Turkigu wuxuu leeyahay wuxuu u furan yahay wada-hadal lala yeesho dhammaan dalalka xuduudaha badda la wadaaga gobolka,” ayay tiri.
Giriiggu wuxuu si joogto ah u diiday heshiiska is-afgaradka, isagoo ka cabsi qaba inuu Turkiga siin karo awood dheeraad ah oo uu ku yeesho Mediterranean-ka. Athens waxay Turkiga u aragtaa cadow taariikhi ah, xitaa iyadoo Ankara ay ka shaqaynayso hagaajinta xiriirka ay la leedahay Giriigga. Heshiisku wuxuu ku dari karaa qodob kale khilaafka muddada dheer u dhexeeya labada dal ee ku saabsan xuduudaha badda ee Badda Aegean.
Turkiga iyo Giriigga labaduba waxay sheegtaan xuquuqda biyaha ballaaran ee gobolka. Wax yar kaddib ansixinta heshiiska is-afgaradka, Turkigu wuxuu soo saaray farriin hagidda maraakiibta ah (Navtex) oo ku saabsan Mediterranean-ka, isagoo ka digay arrimo la xiriira hagidda maraakiibta iyo badbaadada badda oo ku xiran shaqada dhuumaha gaaska dabiiciga ah ee u dhexeeya Turkiga iyo Jamhuuriyadda Turkiga ee Waqooyiga Qubrus (TRNC), taas oo socon doonta ilaa dhammaadka Diseembar.
Sida mashruuca uu hoggaaminayo Faransiisku, dhuumahan ayaa la filayaa inay nolol muhiim ah u noqdaan TRNC, oo weli caalamka ka go’doonsan maadaama beesha caalamku aysan aqoonsanayn madaxbannaanideeda. Xiriirka la qorsheeyay wuxuu ka bilaaban doonaa Mersin ee Turkiga ilaa Girne (Kyrenia) ee TRNC, wuxuuna dhererkiisu noqon doonaa ku dhowaad 101 kiiloomitir (63 mayl), oo ay ku jiraan 4 kiiloomitir oo dhuumo ah oo dhulka mara.
Heshiiska Turkiga iyo Liibiya wuxuu sidoo kale wajahay dhaleeceyn xooggan oo uga timid Midowga Yurub, oo xubnihiisa ay ku jiraan Giriigga iyo maamulada Qubrus ee Giriigga.
Haddii Ankara ay ku guuleysato hirgelinta heshiiska, Turkigu wuxuu heli karaa fursad uu ku gaadho kayd gaas dabiici ah oo ballaaran oo aan weli la sahmin. Si kastaba ha ahaatee, aagga badda ee heshiisku khuseeyo wuxuu isku dul saaran yahay aag ballaaran oo Giriiggu sheeganayo.
Noi waxay sheegtay in Turkigu doonayay inuu dejiyo xiisadaha ka jira Mediterranean-ka. Madaxweyne Recep Tayyip Erdoğan, ayay xustay, xitaa wuxuu soo jeediyay in kulan lagu qabto Antalya si wax looga qabto khilaafka, isagoo tixraacaya baaqa hoggaamiyaha Turkiga ee ku aaddanaa hannaan ilaalinaya danaha dhammaan dalalka xuduudaha la leh badda.
“Mowqifkani isma beddelin. Turkigu wuu sii wadaa. Hadalkiisii ugu dambeeyay, madaxweynuhu wuxuu sidoo kale sheegay in Turkigu uusan isku dayayn inuu cid wax ka sameeyo. Taa beddelkeeda, wuxuu ka shaqaynayaa hannaan u oggolaanaya qof walba inuu ka faa’iidaysto, isla markaana dhalinaya natiijo ay dhammaan dhinacyadu ku guuleystaan,” ayay tiri, iyadoo tixraacaysa hadalladii Erdoğan kaddib shir ay yeesheen Golaha Wasiirradu horraantii toddobaadkan.
“Laakiin taasi macnaheedu ma aha in Turkigu aqbalayo xaalad ay dalal qaar si aan dheellitirnayn u faa’iidaystaan, halka kuwo kalena laga duudsiyo xuquuqdooda. Si kale haddii loo dhigo, Turkigu wuxuu doonayaa iskaashiyadan, balse wuxuu sidoo kale doonayaa in hannaanka loo maareeyo si looga hortago in dal kastaa dano xad-dhaaf ah ku raadsado kharashka dalalka kale. Turkigu wuxuu doonayaa in qof walba lagu daro, cidna aan laga reebin,” ayay raacisay.
Noi waxay sheegtay in Turkiga hore looga saari jiray madallada bariga Mediterranean-ka. “Waxaa loola dhaqmi jiray sidii inuusan xeeb ku lahayn bariga Mediterranean-ka, isla markaana uusan ku lahayn gobolka xuquuq iyo dano sharci ah. Maanta, si kastaba ha ahaatee, waxaan aragnaa in heshiisyadani ay bilaabeen hannaan ka duwan, iyadoo Turkigu sidoo kale bilaabay inuu caadiyeeyo xiriirrada laba geesoodka ah ee uu la leeyahay dalal gaar ah. Laakiin taasi macnaheedu ma aha in madaxweynuhu hannaankan cid ka dhan ah u wado. Taa beddelkeeda, farriintu waxay tahay in Turkigu uusan arrintan u samaynayn inuu cid kale bartilmaameedsado, balse uu doonayo inuu hubiyo inaan cidna loo oggolaan inay wiiqdo xuquuqdiisa,” ayay sidoo kale sheegtay.
Isniintii, Erdoğan wuxuu sheegay in diidmada heshiiska is-afgaradka Liibiya, gaar ahaan tan uga timid Midowga Yurub, aysan lahayn sal sharci ah. Isagoo hadlayay kaddib shirkii Golaha Wasiirrada, madaxweynuhu wuxuu sheegay in siyaasadda Turkiga ee bariga Mediterranean-ka ay caddahay, wuxuuna ku adkaystay in Ankara aysan doonayn “inay gool ka dhaliso cidna.”
“Waxaan ku mashquulsan nahay oo keliya ilaalinta xuduudahayaga badda, xuquuqdayada iyo danahayaga. Waxaan ku baaqaynaa hab nabadeed oo lagu xalliyo khilaafaadka, annagoo wada-hadal la yeelanayna dhammaan dalalka xeebaha leh. Waxaan filaynaa in dhammaan dhinacyadu, gaar ahaan Midowga Yurub, ay muujiyaan rabitaan wax-ku-ool ah oo la mid ah,” ayuu yiri Erdoğan.
Wuxuu ku dooday in hadallada iska hor imaadka ah aysan cidna u adeegayn. “Xitaa haddii ay ka dhigan tahay inaan qiime bixinno, marna kama labalabaynno inaan samayno waxa saxda ah ee u wanaagsan Turkiga iyo shacabka Turkiga. Waxaan xusuusinayaa kuwa isku dayaya inay Turkiga ka saaraan bariga Mediterranean-ka inay ixtiraamaan rabitaanka wadajirka ah ee Turkiga iyo Liibiya,” ayuu raaciyay.
Dib-u-midaynta Liibiya
Turkigu sidoo kale dan weyn ayuu ka leeyahay xasilloonida siyaasadeed ee Liibiya. Ankara waxay heli kartaa saaxiib cusub oo Afrikaan ah haddii ay gacan ka geysato abuurista Liibiya mideysan, iyadoo ku dhisaysa ballaarintii weynayd ee xiriirradeeda qaaradda ee hoos timaadda siyaasadda Erdoğan ee “furitaanka Afrika.”
Wada-hadallada u dhexeeya Ankara iyo kooxaha iska soo horjeeda ee Liibiya ayaa xoogaystay tan iyo sannadkii hore, waxaana ka mid ahaa xiriir lala sameeyay Khaliifa Xaftar, oo Turkigu hore xiriir adag ula lahaa. Wiilka Xaftar, Saddam Xaftar, oo ah sarkaal sare oo militari, iyo saraakiil Turki ah ayaa bilihii u dambeeyay si joogto ah u kulmay.
Noi waxay sheegtay in Turkigu tan iyo Gugii Carabta uu la tacaalayay cawaaqibka kacdoonnadii sababay dagaallo sokeeye iyo dowlado fashilmay oo ka dhacay qaybo badan oo gobolka ah. “Waxay dhaliyeen dhibaatooyin ay ka mid yihiin dagaallo sokeeye iyo dowlado fashilmay oo ka dhacay qaybo badan oo gobolka ah. Tani waxay kicisay hannaan wiiqay xasilloonida dalalkaas, si tabanna u saameeyay xiriirkooda ay la leeyihiin dalalka kale. Dalalka u kala qaybsan oo ay maamulaan kooxo kala duwan ama hoggaamiyeyaal iska soo horjeeda waxay sidoo kale wajahaan khasaare kale: awoodaha dibadda ayaa taageeri kara dhinacyo kala duwan, taasoo sii xasillooni-darraynaysa dalalkan, wiiqaysana nabadda iyo horumarka. Tan iyo bilowgii Gugii Carabta, Turkigu wuxuu ka soo horjeeday kala-qaybinta dalalka iyo soo bixitaanka dowlado fashilmay, ha ahaato Suuriya ama Liibiya. Taa beddelkeeda, wuxuu si joogto ah u adkeeyay mabaadi’da ay ka mid yihiin midnimada dhuleed iyo madaxbannaanida,” ayay tiri.
“Arrintu sidaas oo kale ayay Liibiya uga jirtaa. Isku keenista labada dhinac ee iska soo horjeeda waxay Liibiya ka dhigi lahayd dal mideysan oo xooggan. Tani waa wax Turkigu doonayo, marka laga eego xasilloonida gobolka iyo horumarinta xiriirrada laba geesoodka ah. Si kastaba ha ahaatee, doorka Turkiga waa inuusan noqon mid xasillooni-darro abuura; taa beddelkeeda, taageeradiisu mar walba waxay ku wajahneyd dhiirrigelinta xasilloonida,” ayay raacisay.
Noi waxay sheegtay in Turkigu sannadihii u dambeeyay noqday dhinac muhiim ah oo ka qayb qaata dadaallada dhexdhexaadinta, iyadoo Wasaaradda Arrimaha Dibadda ay hawshaas hay’addeysay markii la sameeyay agaasin guud oo u qaabilsan dhexdhexaadinta.
“Turkigu horumar weyn ayuu ka sameeyay goobtan, isagoo hindisayaal guuleystay ka fuliyay meelo kala duwan oo dunida ah, oo ay ku jiraan dadaallada dhexdhexaadinta ee qaaradda Afrika. Sidaas darteed, Turkigu wuxuu Liibiya ka qaaday tallaabo muhiim ah isagoo gacan ka geystay isu keenista kooxo dalka gudihiisa isku khilaafsanaa. Tü
