Qalalaasaha Dastuuriga ah ee Soomaaliya oo Sii Xumaanaya, iyadoo Loollanka Awooddu Qabsaday Madaxtooyada iyo Maxkamadda Sare
Xilka qaadista guddoomiyihii Maxkamadda Sare ee Soomaaliya ayaa si weyn u iftiimisay muranka dastuuriga ah ee muddada dheer ka taagnaa dalka, iyadoo soo bandhigtay su’aalo aan weli laga jawaabin oo ku saabsan awoodda madaxweynaha, madax-bannaanida garsoorka iyo sida garsoorku uga falceliyo muddo-kordhinnada siyaasadeed ee lagu muransan yahay.
- Advertisement -
MUQDISHO — Madaxweynihii hore ee Soomaaliya, Xasan Sheekh Maxamuud, ayaa dib u huriyay dagaal dastuur oo uu xilka kaga qaaday guddoomiyihii Maxkamadda Sare, Baashe Yuusuf Axmed, tallaabadaas oo sii xoojisay baaritaanka lagu hayo xadka awoodda madaxweynaha iyo madax-bannaanida garsoorka.
4-tii Nofeembar 2026, Maxamuud wuxuu xilka ka qaaday Baashe Yuusuf, wuxuuna ku beddelay Ibraahim Idle Sulaymaan. Madaxtooyadu waxay go’aanka ku sababaysay cabashooyin la xiriira maamulka garsoorka, balse si cad uma aysan caddayn in la raacay shuruudihii dastuuriga ahaa ee xilka looga qaadi lahaa guddoomiyaha Maxkamadda Sare.
Maxkamadda Sare ayaa maalintii xigtay ka hortimid go’aanka, iyadoo ku dhawaaqday in xilka qaadistu ay sharci-darro tahay. Go’aankeeda, maxkamaddu waxay ku dooday in muddo-xileedkii madaxweynenimo ee Maxamuud uu dhammaaday 15-kii May 2026, halka muddadii Baarlamaankuna ay dhammaatay 14-kii Abriil.
Hase yeeshee, go’aankaasi wuxuu markiiba dhaliyay su’aal kale: Maxay Maxkamadda Sare u aamustay xilli xukuumaddu waday wax-ka-beddello dastuur oo lagu muransan yahay, muddo-kordhinno siyaasadeedna ay samaynaysay, iyadoo lagu eedaynayay inay wiiqayso nidaamka dastuuriga ah?
Qodobka 91-aad ee Dastuurka Ku-meelgaarka ah ee Soomaaliya ee 2012 wuxuu muddada xilka madaxweynaha ku qeexayaa afar sano. Maxamuud, oo la doortay May 2022, sidaas darteed wuxuu muddo-xileedkiisa dhammaystay lahaa May 2026.
Laakiin wax-ka-beddello la ansixiyay Maarso 2026 ayaa muddada xilka madaxweynaha ka dhigay shan sano. Siyaasiyiinta mucaaradka iyo dowlad-goboleedyada Puntland iyo Jubaland ayaa diiday isbeddelladaas, halka dowladda federaalku ay ku adkaysatay in si sharci ah loo ansixiyay oo ay weli dhaqan yihiin.
Muranka ka dhashay xilka qaadista guddoomiyaha Maxkamadda Sare wuxuu dhalinayaa su’aal dastuur oo ka duwan.
Qodobka 90(j) ee Dastuurka 2012 wuxuu dejinayaa hannaan lagu magacaabayo guddoomiyaha Maxkamadda Sare oo ay ku lug leedahay Guddiga Adeegga Garsoorka. Qodobka 106-aad, dhanka kale, wuxuu dammaanad qaadayaa madax-bannaanida garsoorka.
Markii ay ka hortagaysay xilka qaadista, Maxkamadda Sare waxay ku tiirsanaatay Qodobbada 135 iyo 138 ee Dastuurka wax laga beddelay ee 2026. Waxay sheegtay in qodobbadaasi ay waajib ka dhigayaan in Guddiga Adeegga Garsoorka iyo Baarlamaanku ay ku lug yeeshaan ka hor inta aan xilka laga qaadin guddoomiyaha Maxkamadda Sare, halkii madaxweynaha loo oggolaan lahaa inuu kaligiis go’aan qaato.
Hase yeeshee, waqtiga ay maxkamaddu soo faragelisay ayaa dib u cusboonaysiiyay baaritaanka lagu hayo hab-dhaqankeeda.
Intii uu socday is-mariwaaga siyaasadeed ee ku saabsan wax-ka-beddellada dastuurka iyo muddo-kordhinta madaxweynaha iyo Baarlamaanka, guddoomiyihii xilka laga qaaday si fagaare ah uma uusan soo bandhigin caqabad garsoor oo cad oo ka dhan ah tallaabooyinkaas.
Aamusnaantaasi keligeed ma caddaynayso jebin sharci. Maxkamaduhu caadiyan waxay tallaabo qaadaan marka dacwado si habboon loo horkeeno. Hase yeeshee, sheegashada xooggan ee maxkamaddu ku muujisay awooddeeda dastuuriga ah isla markiiba kaddib markii la beegsaday hoggaankeeda ayaa dhalisay su’aalo ku saabsan joogteynta, madax-bannaanida hay’adeed iyo waqtiga go’aankeeda.
Maxkamadda Sare waxay sheegtay inay dib u eegaysay codsi dastuur oo uu Oktoobar gudbiyay Madaxweynihii hore Shariif Sheekh Axmed, kaas oo ka hor yimid muddo-kordhinta hay’adaha federaalka.
Go’aankeedii 5-tii Nofeembar, maxkamaddu sida la weriyay waxay ku baaqday in heshiis doorasho lagu gaaro 30 maalmood gudahood, doorashadana lagu qabto 90 maalmood gudahood. Hase yeeshee, gebi ahaanba ma burin dastuurka wax laga beddelay, waxayna diidday qayb ka mid ah codsiga oo ka hor imaanaysay hannaanka wax-ka-beddelka.
Muranku sidaas darteed wuxuu madaxtooyada iyo garsoorkaba geliyay baaritaan xooggan.
Maxamuud wuxuu wajahaya su’aalo ku saabsan saldhigga dastuuriga ah ee uu xilka ku sii joogo iyo in uu awood u lahaa inuu xilka ka qaado madaxa garsoorka isaga oo aan raacin habraacyada sharci ee loo baahan yahay.
Maxkamadda Sare, dhankeeda, waa inay ka jawaabtaa sababta aysan horay uga faragelin wax-ka-beddellada dastuurka ee lagu muransan yahay iyo sababta tallaabadeedii ugu adkayd ay u timid kaddib markii la caqabad geliyay madax-bannaanida hoggaankeeda.
Haddii muddo-kordhintii hore ee awoodda madaxweynuhu ay ahayd mid aan dastuur waafaqsanayn, waxqabad la’aanta garsoorku kama dhigi karto mid sharci ah. Haddii xilka qaadista guddoomiyaha Maxkamadda Sarena ay jebisay habraacyada dastuuriga ah, gaabisyadii hore ee garsoorku kama dhigi karaan go’aankaas mid sharci ah.
Muranku sidaas darteed wuxuu ka weyn yahay in Maxamuud xilka sii hayn karo iyo in Baashe Yuusuf xilka lagu soo celinayo. Wuxuu taabanayaa su’aasha ballaaran ee ah in hay’adaha dastuuriga ah ee Soomaaliya ay si joogto ah u dabaqi doonaan sharciga, xitaa marka ay taasi khatar gelinayso danahooda siyaasadeed ama hay’adeed.
Qaab-dhismeedka dastuuriga ah ee Soomaaliya waxaa muddo dheer wiiqayay khilaafaad la xiriira awoodda federaalka, muddooyinka hay’adaha doorashada iyo kala-soocidda awoodaha. Iska horimaadkii ugu dambeeyay wuxuu muujinayaa sida uu qaab-dhismeedkaasi si degdeg ah u daciifi karo marka mabaadi’da dastuurka si xulasho ah loo adeegsado.
Dastuurku ma noqon karo aalad ku habboon danaha siyaasadeed—oo la difaaco marka awooddu khatar ku jirto, lana iska indho tiro marka kuwa talada haya ay dareemaan inay ammaan yihiin.
Soomaaliya waxay u baahan tahay nidaam dastuuri ah oo ka sarreeya madaxtooyada iyo garsoorkaba, halkii uu awood yeelan lahaa oo keliya marka danaha hay’adahaasi isku dhacaan.
Ugu dambayn, su’aasha ugu weyn ee Soomaaliya ma aha oo keliya cidda haysata awoodda sharci ee ay ku maamusho dalka. Waxay tahay in kuwa loo xilsaaray difaaca Dastuurku ay ixtiraami doonaan xuduudihiisa ka hor inta aan jagooyinkooda laftooda khatar la gelin.
