Mo Ibrahim oo qaylo-dhaan ka muujiyay in Afrika ay u sii jeeddo xukunka kali-talisnimada
LONDON — Guud ahaan Afrika, dimuqraadiyadda, xuquuqda aadanaha iyo ka-qaybgalka dadweynaha ayaa sii luminaya awooddooda, iyadoo hoggaamiyeyaashu kalsooni ka helayaan kororka hoggaamiyeyaasha awoodda adag ku haysta dunida, ayuu ka digay Mo Ibrahim oo ah samafale bilyaneer ah.
- Advertisement -
Ibrahim, oo ah muwaadin British ah oo ku dhashay Suudaan, da’diisuna tahay 80 sano, ayaa Wakaaladda Wararka Faransiiska (AFP) uga warramay qiimeyntii ugu dambeysay ee maamul-wanaagga ee ay soo saartay Mu’asasadda Mo Ibrahim, taas oo baartay isbeddellada ka dhacay dalalka Afrika tobankii sano ee la soo dhaafay.
Warbixintu waxay tilmaantay horumar laga sameeyay fursadaha dhaqaale iyo horumarinta bulshada, balse waxay ogaatay hoos-u-dhac muuqda oo ku yimid amniga, xuquuqda aadanaha iyo ka-qaybgalka muwaadiniinta ee go’aan-qaadashada.
Ibrahim wuxuu tusaale u soo qaatay doorashooyinkii sannadkii la soo dhaafay ka dhacay Tansaaniya iyo Ugaandha. Tansaaniya, ciidamada ammaanka ayaa lagu eedeeyay inay dileen kumannaan dibadbaxayaal ah. Ugaandha, ciidamada ammaanka ayaa weeraray hoggaamiyaha mucaaradka Bobi Wine, kaas oo Ibrahim sheegay in la daba joogay isla markaana jir ahaan loo weeraray.
“Waa ceeb aad u weyn,” ayuu Ibrahim ka yiri xaaladaha labada dal.
Sida ku cad warbixinta, 30 dal oo Afrikaan ah, kuwaas oo matalaya kala bar dadka qaaradda, ayaa sannadkii 2025 lahaa dhibco maamul-wanaag oo ka sarreeyay kuwii 2016. Horumarka dhaqaale ayaa qayb weyn ka qaatay horumarkaas. Hase yeeshee, dhibcaha ayaa hoos uga dhacay 23 dal, halka hal dal aanu wax isbeddel ah laga diiwaangelin.
Ibrahim wuxuu qayb ahaan hoos-u-dhaca xuquuqda iyo xorriyadaha Afrika ku xiriiriyay daciifnimada dimuqraadiyadda xorta ah ee dunida, oo ay ku jiraan Maraykanka, Yurub iyo Ruushka.
“Waxaan ku jirnaa xilli aan caadi ahayn, waxaana meel kasta ku arki karnaa kororka hoggaamiyeyaasha awoodda adag ku haysta,” ayuu yiri.
Wuxuu ka digay in hoggaamiyeyaasha Afrika ay u arki karaan isku-uruursiga awoodda ee meelo kale inuu caddayn u yahay inay awoodda dhexe ku urursan karaan iyaga oo aan la kulmin cawaaqib weyn.
Ibrahim wuxuu sidoo kale dhaliilay siyaasadda arrimaha dibadda ee maamulkii Madaxweynaha Maraykanka Donald Trump. Wuxuu sheegay in Washington ay u wareegtay hannaan diblomaasiyadeed oo ku dhisan dano iyo is-dhaafsi, taas oo wiiqday nidaamka caalamiga ah isla markaana dhaawacday ixtiraamka ku aaddan ku dhaqanka sharciga.
Warbixinta mu’asasaddu waxay sheegtay in toddobada ka mid ah 10-ka dal ee ay sida ugu daran hoos ugu dhacday maamul-wanaaggoodu ay tobankii sano ee la soo dhaafay la kulmeen ugu yaraan hal afgambi milatari.
Burkina Faso ayaa la kulantay hoos-u-dhacii ugu weynaa. Nayjeeriya, Suudaan iyo Tuuniisiya ayaa sidoo kale lagu daray dalalka waxqabadkooda maamul-wanaaggu xumaaday.
Ibrahim wuxuu ku tilmaamay go’aankii Maraykanka ee sannadkii hore lagu kala diray Hay’adda Maraykanka ee Horumarinta Caalamiga ah (USAID), laguna joojiyay maalgelintii barnaamijyo ka socday Afrika, mid si gaar ah u adkaa.
Inkastoo uu sheegay in Washington ay xaq u leedahay inay go’aamiso sida ay u qoondaynayso miisaaniyaddeeda gargaarka, Ibrahim wuxuu ku dooday in dalalka Afrika la siin lahaa waqti ay ugu diyaar garoobaan luminta kaalmada.
Wuxuu ku boorriyay dowladaha Afrika inay xoojiyaan isku-tiirsanaantooda, iyagoo horumarinaya iskaashi ay la yeeshaan cid kasta oo diyaar u ah, oo ay ku jiraan dalalka Yurub, Shiinaha iyo Hindiya.
Mustaqbalka Afrika, ayuu sheegay, wuxuu si weyn ugu xirnaan doonaa dadkeeda da’da yar, kuwaas oo hadda ka badan 60% dadka qaaradda.
Saadaasha lagu xusay warbixinta ayaa muujinaysa in marka la gaaro 2050, mid ka mid ah saddexdii qof ee dhallinyarada ah ee dunida ku nool uu Afrikaan noqon doono.
Ibrahim wuxuu sheegay in jiilka da’da yar uu ka xog-ogaalsan yahay, kana waxbarasho wanaagsan yahay kuwii ka horreeyay, taas oo siinaysa rajo ah inuu gacan ka geysan karo wax ka qabashada caqabadaha maamul-wanaagga Afrika.
“Waxaan qirayaa in jiilkeygu uu Afrika ka lumiyay fursado badan,” ayuu yiri.
AXADLETM
