Jabhadaha Tigray ee Itoobiya ayaa Khamiistii ku dhawaaqay in gobolka uu mar kale ku jiro dagaal “buuxa” oo uu la galay dowladda federaalka, iyadoo ay soo baxayeen warbixino ku saabsan duqeyn culus oo madaafiic ah oo ka dhacday dowlad-goboleedyada deriska ah, sida ay sheegtay Wakaaladda Wararka Faransiiska (AFP).
Dagaallada dib u billowday ayaa si wax ku ool ah u burburiyay heshiiskii nabadda ee soo afjaray dagaalkii sokeeye ee Itoobiya ee khasaaraha ba’an geystay, kaas oo socday laba sano kuna dhammaaday 2022. Ciidamada fallaagada ayaa hadda isu diyaarinaya olole hubeysan oo ay rajeynayaan inuu ugu dambeyn xilka ka tuuro dowladda federaalka ee Ra’iisul Wasaare Abiy Ahmed.
- Advertisement -
Xiisadaha u dhexeeya Addis Ababa iyo maamulka waqooyiga Tigray ayaa isa soo tarayay bilo badan. Gobolkan wuxuu ahaa xuddunta colaaddii 2020-22, taas oo dishay in ka badan 600,000 oo qof, sida ay muujinayaan qiyaasaha Midowga Afrika.
Labada dhinacba waxay kan kale ku eedeynayaan inuu huriyay rabshadaha toddobaadkan. Iskahorimaad ballaaran ayaa sidoo kale Eritrea oo daris ah ku jiidi kara colaadda.
Arbacadii, Jabhadda Xoreynta Shacabka Tigray (TPLF), oo awood ku leh gobolka, ayaa saddex garoon diyaaradeed kala wareegtay booliiska federaalka, waxayna weerarro ka billowday dowlad-goboleedyada deriska ah ee Canfarta iyo Amxaarada.
Il bini’aadantinimo oo ku sugan Canfarta ayaa AFP u sheegay in ciidamada Tigray ay Khamiistii adeegsadeen madaafiic culus iyagoo isku dayaya inay qabsadaan Yallo, oo ah magaalo ku dhow xadka Tigray.
“Hadda waxaan ku jirnaa dagaal buuxa,” ayuu yiri Amanuel Assefa, oo ah madaxweyne ku xigeenka TPLF.
Assefa ayaa xaqiijiyay in ciidamada Tigray ay la dagaallamayaan kooxaha hubeysan ee maxalliga ah ee Canfarta iyo Amxaarada labadaba.
Il amni oo ajnabi ah oo saldhig ku leh Itoobiya ayaa sheegay in fallaagadu Arbacadii qabsadeen Abala, oo iyaduna ku taalla xadka Tigray iyo Canfarta. Ilo TPLF ah ayaa ku andacooday in kooxdaasi ay qabsatay magaalooyin kale oo dhowr ah oo ku yaalla Canfarta, hase yeeshee warkaas si madax-bannaan looma xaqiijin karin.
Isha amniga ajnabiga ah ayaa sidoo kale sheegtay dagaallo ka dhacay agagaarka Weldiya, oo ah magaalo Amxaaro ah kuna taalla mid ka mid ah waddooyinka tirada yar ee taga Addis Ababa.
Horumarradan ayaa u eg istaraatiijiyaddii ciidamada Tigray ay adeegsanayeen intii lagu jiray dagaalkii 2020-22, xilligaas oo ay doonayeen inay jaraan khadadka sahayda una sii dhaqaaqaan dhanka caasimadda, ayay sheegeen falanqeeyayaal.
“Ujeeddadooda ay shaaciyeen waa inay qabsadaan Addis, balse xeeladahooda taatikada ee ay magaalada ku gaari doonaan weli lama oga,” ayuu yiri Kjetil Tronvoll, oo ah khabiir goboleed ka tirsan Oslo New University College.
Tronvoll wuxuu sheegay in hawlgalka Canfarta ay u badan tahay in loogu talagalay carqaladeynta sahayda ka timaadda Jabuuti. Dalka dekedda leh wuxuu maamulaa ku dhowaad dhammaan xamuulka ganacsiga caalamiga ah ee Itoobiya, oo ay ku jirto shidaalka.
Isagoo Arbacadii ka hadlayay Golaha Guud ee Qaramada Midoobay, Madaxweynaha Itoobiya Taye Atske Selassie ayaa cambaareeyay waxa uu ku tilmaamay “ciidamada burburka iyo fowdada”, wuxuuna dhaleeceeyay “faragelinta arrimaheenna gudaha ee ay sameeyaan xubno cadow ah.”
Falanqeeyayaashu waxay sheegeen in fallaagada Tigray ay taageero ka haystaan Eritrea, oo ka cabsi qabta in Itoobiya aan bad lahayn ay doonayso inay ku duusho dhulkeeda si ay u hesho marin ay ku gaarto Badda Cas.
Markii AFP wax ka weydiisay ujeeddooyinka Eritrea, Assefa wuxuu yiri, “Wax xog ah kama hayno qorshayaasha Eritrea.” Markii la weydiiyay in TPLF ay raadin doonto faragelin Eritrean ah, wuxuu ku jawaabay, “Weli maya.”
Itoobiya ayaa sidoo kale wajahaysa xiisado kala dhexeeya Suudaan, halkaas oo ciidankeeda uu Addis Ababa ku eedeeyay taageeridda kooxaha milateriga ka soo horjeeda ee Rapid Support Forces. Khilaafaad ayaa sidoo kale kala dhex baxay Türkiye, Soomaaliya iyo Masar oo ku saabsan arrimo kala duwan.
Colaadda dib u soo cusboonaatay waxay ku soo beegantay xilli adag oo Washington ku ah. Horaantii bishan, Mareykanka ayaa qaaday cunaqabateyn iyo xayiraado hub oo lagu soo rogay Itoobiya iyo Eritrea sababo la xiriira dagaalkii 2020-22, isagoo sheegay in “xaaladdii degdegga ahayd ee qaran … ay dhacday.”
Safaaradda Mareykanka ee Itoobiya ayaa Arbacadii dhaleeceysay TPLF, iyadoo sheegtay inay “ka niyad jabtay inay aragto hoggaanka TPLF … oo bilaabay weerar ballaaran.”
Amxaarada, TPLF waxay garab dagaallamaysaa kooxda kacdoonka ah ee Fano. Labada kooxood ayaa dhammaadkii toddobaadkii hore ku biiray shan urur oo kale oo hubeysan si ay u sameystaan isbahaysi ka dhan ah dowladda.
Isbahaysigani wuxuu muujinayaa sida weyn ee siyaasadda goobaha dagaalka Itoobiya isu beddeshay tan iyo dagaalkii 2020-22. Xilligaas, Fano iyo ciidamada Eritrea waxay dhinaca dowladda uga dagaallamayeen Tigray, balse labaduba way niyad jabeen kaddib markii la gaaray heshiiskii nabadda ee 2022.
TPLF waxay Itoobiya maamuleysay 1991 ilaa 2018, markaas oo dhinac loo riixay kaddib soo bixitaankii Ra’iisul Wasaare Abiy Ahmed. Khilaafka siyaasadeed ayaa ugu dambeyn gacan ka geystay gogol-xaarka dagaalkii sokeeye ee 2020-22.
Heshiiskii Nabadda Pretoria, oo la saxiixay 2022, ayaa ilaaliyay xasillooni aan degganeyn ilaa isku dhacyadu dib u billowdeen dabayaaqadii sannadkii hore.
Tan iyo markaas, dowladda federaalka ayaa duqeymo diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ka fulisay Tigray, waxayna ciidamo ku ururisay xuduudda gobolka.
Kooxaha xuquuqda aadanaha ayaa TPLF ku eedeeyay inay sanadkan dad si khasab ah u qoratay si ay ugu diyaar garowdo colaad dib u soo cusboonaata. Ku dhowaad 1 milyan oo qof ayaa weli ku barakacsan dagaalkii 2020-22.
