Dagaal uu Donald Trump mar ku tilmaamay olole gaaban oo go’aan lagu gaadhayo, kaas oo uu Israa’iil kala kaashanayo burburinta nidaamka Iran, ayaa isu beddelaya xaalad aad uga khatar badan: ismari-waa lix bilood socday, oo aan lahayn waddo cad oo looga baxo, iyadoo ay sii kordhayaan cabsida laga qabo in dagaalku ku fido gobolka.
Is-weydaarsiga cusub ee duqeymaha ee u dhexeeya Washington iyo Tehran ayaa ku dhowaad baabi’iyey rajadii laga qabay in hakadkii dhammaadkii toddobaadkii hore uu sii jiro, ama in labada dhinac ay ku sii dhawaanayeen waddo diblomaasiyadeed oo si weyn loogu baahnaa.
Maraykanka iyo Iran ayaa si ku-meel-gaar ah u hakiyey weerarrada si fursad loogu abuuro wadaxaajoodyada, gaar ahaan kuwa ku saabsan dib u furista Marinka Hormuz. Fursaddaas ayaa burburtay Talaadadii markii Iran ay weerartay fariisimaha Maraykanka ee Jordan, taas oo dhalisay jawaab militari oo Maraykan ah oo loogu talagalay in lagu “yareeyo khataraha ay Iran iyo wakiilladeedu ku hayaan” ciidamada Maraykanka, maraakiibta ganacsiga iyo dalalka deriska ah ee Khaliijka.
Weerarradii ugu dambeeyey ayaa sidoo kale sare u qaaday suurtagalnimada ah in dowlado kale, oo qaar badan oo ka mid ahi ka walaacsan yihiin dagaal ballaadhan, si qoto dheer loogu soo jiido qalalaasaha.
Sarkaal Sucuudi ah ayaa sheegay in boqortooyadu aanay doonayn sii hurinta colaadda, balse wuxuu adkeeyey xaqa ay u leedahay is-difaaca, kaddib markii maleeshiyaadka lagu eedeeyey inay horraantii toddobaadkan weerareen xarumaha shidaalka ee Sucuudiga.
Gaadiidkii maraakiibta ee Kanaalka Suweys ayaa istaagay bishii Maarso 2021, kaddib markii markabka konteenarrada qaada ee Ever Given uu ku xannibmay marin-biyoodka.
Farriinta Riyadh ee ah in aanay doonayn in colaadda faraha ka baxdo ayaa sidoo kale ka muuqatay kulan qarsoodi ahaa oo Washington ku dhex maray Mr Trump iyo Wasiirka Difaaca Sucuudiga Amiir Khalid bin Salman, oo ah walaalka Dhaxal-sugaha Boqortooyada Sucuudiga Mohammed bin Salman.
Sacuudi Carabiya waxay qaadatay mowqif adag balse taxaddar leh. Masar, dhanka kale, waxay qiimaynaysaa tallaabada xigta ee ay qaadi doonto, kaddib markii Madaxweyne Abdel Fattah el-Sisi uu ka digay in dagaalka Bariga Dhexe uu si weyn u fidi karo, isla markaana Masar ay halis ugu jirto in lagu soo jiido.
Saacado gudahood kaddib weerarradii Maraykanka iyo Sucuudiga, diyaarad aan duuliye lahayn oo aan la aqoonsan ayaa qarax ka dhalisay deked Masri ah oo u dhow Kanaalka Suweys. Laba markab ayaa Arbacadii dab qabsaday Dekedda Damietta, waxaana ka mid ahaa booyad kaydisa gaaska oo Maraykanku leeyahay.
Washington waxay soo jeedisay in Iran ay ka dambaysay dhacdada, inkastoo Masar aanay cidna mas’uuliyadda saarin.
Qaraxa ayaa muujiyey sida marin kale oo muhiim u ah ganacsiga caalamiga ah iyo dhoofinta tamarta uu khatar ugu geli karo fiditaanka colaadda, gaar ahaan iyadoo Xuutiyiintu ay weli u hanjabayaan maraakiibta maraysa Marinka Bab el-Mandeb ee irridda koonfureed ee Badda Cas.
Qiyaastii 50 markab ayaa maalin kasta mara Kanaalka Suweys, halka ku dhowaad 10% ganacsiga caalamka ee badda mara uu sii maro kanaalkaas, kaas oo isku xira Badda Mediterranean-ka iyo Badda Cas, isla markaana ah jidka badeed ee ugu gaaban ee u dhexeeya Yurub iyo Badweynta Hindiya.
Nuglaanta marinkaas waxay si cad u muuqatay 2021, markii markabka konteenarrada qaada ee Ever Given uu ku caaryey kanaalka dhexdiisa, taas oo hakisay isu-socodka oo carqaladaysay maraakiibta caalamka maalmo badan.
Weerarkii diyaaradda aan duuliyaha lahayn ee toddobaadkan ma joojin isu-socodka kanaalka, balse wuxuu bixiyey digniin culus oo ku saabsan waxa xigi kara, iyadoon loo eegin cidda ugu dambayn lagu caddeeyo mas’uuliyadda.
Benjamin Netanyahu ayaa toddobaadkan Washington kula yeeshay wada-hadallo Donald Trump.
Munaasabad xusuus ah oo loo qabtay Senatarkii Maraykanka Lindsey Graham, oo muddo dheer lagu yaqaanay aragtiyo siyaasadeed oo adag iyo taageero xooggan oo uu u hayey Israa’iil iyo Ukraine, ayaa isu beddeshay fursad ay hoggaamiyeyaashu kaga arrinsadaan wejiga xiga ee dagaalka.
Hoggaamiyeyaasha caalamka ee Washington u tegay aaska ayaa fursaddaas u adeegsaday inay qabtaan kulamo diblomaasiyadeed oo heer sare ah, xilli colaadduna ay weli ku jirto ismari-waa.
Ra’iisul Wasaaraha Israa’iil Benjamin Netanyahu ayaa Talaadadii Mr Trump kula kulmay Xafiiska Oval-ka, sida ay sheegtay POLITICO, labada hoggaamiye ayaana dib u eegay saddex waddo oo suurtagal ah oo loo mari karo dagaalka Iran: heshiis ku saabsan barnaamijka nukliyeerka ee Tehran; hannaan ku dhisan oo keliya cadaadis dhaqaale oo loo maro cunaqabatayn iyo go’doomin sii socota; ama in la kordhiyo tallaabooyinka militari.
Hadal uu Mr Trump siiyey Fox News ka hor aaskii Mr Graham ayaa laga yaabaa inuu iftiimin ka bixiyo fikirkiisa, xilli kharashaadku kordhayaan taageerada dadweynuhuna hoos u dhacayso.
Mr Trump wuxuu sheegay in Lindsey Graham uu ahaa nin dagaalka jeclaa, kaddib muuqaal si weyn u faafay bishii Febraayo oo muujinayey senatarka oo ku faraxsan weerarrada Maraykanka ee Iran, balse wuxuu intaas ku daray inuu sidoo kale noqday qof u sii furfuran “in kiiskan heshiis laga gaadho halkii dalka intiisa kale la burburin lahaa”.
Qaabka uu heshiiskaasi yeelan lahaa weli ma cadda, kaddib burburkii Is-afgarad la saxeexay toddobaadyo yar ka hor. Haddii wadaxaajoodayaashu isku dayaan inay dib u soo nooleeyaan is-afgaradkaas ama ay dib uga bilaabaan eber, waddada nabaddu waxay u muuqataa mid aan la hubin oo sii adkaanaysa in la qeexo.
Sida uu toddobaadkan qoray Stephen Collinson oo ka tirsan CNN, Mr Trump ayaa isagoo adeegsanaya eray aflagaado ah ka digay in Iran ay mudan tahay “garaacis” kale, balse weli muu muujin inuu Tehran duqayn ku celin karo miiska wadaxaajoodka.
Colaadda Iran waxay dhaaftay dareen kasta oo fudud oo ah in dhacdo hore dib isu soo celinayso.
Waxa ku bilowday weerarro aargoosi ah oo ay barbar socdeen dadaallo degdeg ah oo diblomaasiyadeed ayaa hadda ku sii siqaya dagaal ballaadhan, iyadoo dalal kale lagu soo jiidayo, aanay muuqan wax horumar ah oo laga sameeyey miiska wadaxaajoodka, isla markaana ay soo baxayaan su’aalo degdeg ah oo ku saabsan in weli si dhakhso ah loo soo afjari karo iyo in kale.
