Xaaladda dalka maanta: xaqiiqoyin iyo saadaasha soo socota

By Abdirahman Abdishakur WarsameFriday March 27, 2026

Xaraashka hantida qaranka, barakicinta shacabka, iyo cadaadisyada sii xoogaysanaya ee dhinacyada bulsheed, siyaasadeed iyo dhaqaale ayaa si tartiib ah u dhisaya xaalad khatar gelin karta nolosha dadka—oo aan sahlanayn in horay loo sii saadaaliyo mustaqbalkeeda. Arrimahan ma kala go’na; waxay isu taagan yihiin silsilad isku xiran oo dalka ku riixaysa waddo u baahan jawaab degdeg ah iyo qorshe caddayn leh.

1. Xaraashka hantida qaranka iyo baaxaddiisa

Xarumihii wasaaradaha, xeryihii ciidammada, isbitaalladii, goobihii waxbarashada, xarumaha hooyada iyo dhallaanka, iyo suuqyada ganacsiga—dhammaantood ayaa la sheegay in la xaraashay. Warbixin ahaan, waxa intaas lagu muujinayaa in arrintu maanta gaartay Suuqa Bakaaraha, oo loo arko wadnaha dhaqaalaha dalka, taas oo muujinaysa heerka ku takrifalka hantida guud iyo sida ay toos ugu taabato nolosha shacabka. Qoraalku wuxuu ku soo gunaanadayaa in waxa socda ay tahay in dadka caadiga ah la cayriyo.

2. Barakicin iyo burbur dhaqaale

Boqollaal kun oo qof danyar ah ayaa hore loo barakiciyey, laguna soo tuuray nolol maalmeed aan la qabsan karin. Waxa lagu tilmaamay in ay noqdeen dad barakac ku ah gudaha dalka (IDP), iyadoo hantidoodii iyo noloshoodii caadiga ahayd la kala jabiyey. Qoraalku waxa uu intaas ku sii darayaa in hadda ay u gudbayso barakicin dhaqaale oo heer qaran ah, xilli dalka uu wajahay abaar ba’an, dhaqaale xumo, shaqo la’aan baahsan, iyo koror ku yimid qiimaha maciishadda iyo shidaalka. Waxaa lagu sheegay in burburkaasi yahay mid ay adag tahay in si degdeg ah looga soo kaban karo.

3. Eex, awood urursi, iyo sinaan la’aan

Hantidii iyo awooddii dalka, sida lagu sheegay qoraalka, ayaa si qorshaysan loogu wareejiyey koox yar oo isugu jirta qoyska madaxweynaha, saaxiibbadiisa danlayda ah, iyo taageerayaasha siyaasadeed ee ugu dhow. Tani, qoraalka ayaa dhigay, waxay xoojinaysaa dareen dulmi ku dhisan kala sarrayn, sinnaan la’aan, iyo eex qaawan. Saameyntu ma koobna oo keliya fikirka dadweynaha, balse waxa la sheegay in ay wiiqayso hay’adihii dawladda, isla markaana ay meel u dhigto kooxaha loo eedeeyay “makullaalaha cayilan.”

4. Xiisadaha siyaasadeed iyo hubanti la’aanta

Dhibaatooyinka dhaqaale ayaa lagu sheegay in ay sii hurinayaan xiisado siyaasadeed oo isa soo taraya. Qoraalku waxa uu tilmaamayaa halista ka dhalan karta dagaal lagu qaado dawlad-goboleedka Koonfur Galbeed, dib u dhac iyo heshiis la’aan ku jirta doorashooyinka, iyo hubanti la’aanta xilliga kalaguurka. Dhammaan arrimahaas ayaa loo soo bandhigay sidii caddayn muujinaysa culayska waqtigu wado iyo saadaasha xun ee mustaqbalka dalku wajaho.

5. Carada shacabka iyo calaamadaha kacdoonka

Carada shacabka, sida ku qoran maqaalka, si joogto ah ayey u sii kordhayaan iyadoo saboolnimo, musuqmaasuq iyo rejoba la’aan ay sii hurinayaan xaaladda. Dhanka kale, falcelinta dawladda waxaa lagu tilmaamay in ay ka fogaatay masuuliyad: qoraalku wuxuu xusay xarig sharcidarro ah, xannibaado safar, hanjabaad, iyo afxumo. Waxaa sidoo kale lagu soo xiganayaa oraah Soomaali ah: “afxumo colaadna waxba kama tarto nabadna way kaa kaxaysaa.

Muddaaharaadyada, kulannada, iyo shirarka jaraa’id ee ay shacabka qabanayaan, sida lagu sheegay, ma aha dhacdooyin gooni ah ee waa bilowga kacdoon aan la saadaalin karin jihada uu qaadi doono. Madaxweynaha iyo kooxdiisa waxaa lagu eedeeyay in ay khalad iyo daciifnimo ugu fasireen daalka shacabka iyo diidmada lagaga hor yimi in dib loogu laabto dagaallo sokeeye. Qoraalku wuxuu xoogga saaraya in waxaas aysan ahayn daciifnimo, balse ay tahay dulqaad—inkastoo dulqaadka, haddii uu dhaafo, uu isu beddelo kacdoon arlada jiira, oo wax kasta burburiya. Ugu dambeyn, maqaalka wuxuu ku adkaysanayaa in dulmiga iyo tacaddiyada lagu hayo shacabka aan la dhayalsan karin.

Gunaanad

Cadaadisyadan is barkani, sida qoraalku dhigayo, waxay si lamafilaan ah u keeni karaan foolkaane iyo qarax bulsho haddii aan si midaysan oo masuuliyad leh looga hortagin. Jidka uu taliska Madaxweyne Xasan Sheekh ku wado dalka, ma aha in natiijadiisu ay ku koobnaan doonto isaga iyo inta la macaashta oo keliya; waxaa la filayaa in ay si toos ah u saamayn doonto guud ahaan dalka. Sidaa darteed, qoraalku wuxuu ku boorriyay in wax laga hortago waqtiga ku habboon—inta aan dawladnimada lala wada degin. Waxa lagu soo xusay oraah kale oo hore loo yiri: “belaayo af la qabto ayey leedahay ee dabo la qabto ma leh.”

——————————————————————————–

The views expressed in this article are the authors’ own and do not necessarily reflect Hiiraan Online’s editorial stance.