Saamaynta dowladaha shisheeye ayaa mar kale udub-dhexaad u noqotay doodda siyaasadeed ee Soomaaliya, iyadoo doorka Turkiga ee arrimaha gudaha dalka uu si gaar ah u dhaliyay su’aalo iyo walaac. Siyaasiyiin mucaarad ah iyo falanqeeyayaal ayaa qaba in Ankara ay qayb muuqata ka qaadato xoojinta awoodda Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud, halka taageerayaasha dowladda ay xiriirkaas ku tilmaamaan iskaashi istiraatiiji ah oo labada dal dan u ah.
Maqaalkani wuxuu soo bandhigayaa aragti siyaasadeed iyo su’aalaha ka dhashay xiriirka Soomaaliya iyo Turkiga. Eedeymaha iyo sheegashooyinka lagu xusay dooddan ma aha xaqiiqooyin la xaqiijiyay; waxay u baahan yihiin caddeyn madax-bannaan, dukkumentiyo iyo jawaabo rasmi ah.
- Advertisement -
Heshiisyada Soomaaliya iyo Turkiga
Mid ka mid ah su’aalaha ugu waaweyn wuxuu la xiriiraa heshiisyada ay Soomaaliya iyo Turkigu kala saxiixdeen. Waxaa jira dood sheegaysa in Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud uu Ankara la galay heshiisyo muhiim ah, iyadoo Baarlamaanka Soomaaliya aan la siin waqti iyo fursad ku filan oo uu ku akhriyo ama ku qiimeeyo dhammaan qodobbada ku jira.
Haddii sheegashadaasi sal leedahay, waxay taabanaysaa arrin dastuuri ah oo culus: hay’addee leh awoodda ugu dambaysa ee lagu go’aaminayo heshiisyada saameyn kara madaxbannaanida, amniga iyo kheyraadka Soomaaliya?
Dowladdu waxay xaq u leedahay inay heshiisyo caalami ah la gasho dalal kale, balse heshiisyada noocaas ah waa inay ku dhisnaadaan hufnaan, isla-xisaabtan iyo sharciyad ay shacabka Soomaaliyeed ku kalsoonaan karaan.
Doorka Turkiga xillyada qalalaasaha siyaasadeed
Doorka Turkiga ayaa sidoo kale laga dooday intii ay socdeen khilaafaadkii u dhexeeyay dowladda federaalka iyo dowlad-goboleedyada, gaar ahaan Koonfur Galbeed iyo Jubbaland.
Dadka dhaliila dowladda waxay ku doodaan in Ankara ay ku adkaan karto inay noqoto dhexdhexaadiye dhab ah haddii xiriirkeeda siyaasadeed, amni iyo dhaqaale uu si weyn ugu tiirsan yahay Villa Soomaaliya. Sidaas awgeed, su’aashu waxay tahay: Turkigu ma yahay saaxiib istiraatiiji ah oo Soomaaliya ka taageeraya xasilloonida, mise wuxuu si tartiib ah ugu dhex milmayaa siyaasadda gudaha ee dalka?
Waxaa sidoo kale la hadal hayaa in Turkigu Soomaaliya u soo diray saraakiil sirdoon ama amni xilli ay sii xoogaysanayeen khilaafaadka siyaasadeed. Haddii ay jiraan hawlgallo noocaas ah, shacabka iyo Baarlamaanka waa inay ogaadaan xadka, ujeeddada iyo sharciyadda joogitaanka hay’adaha amni ee shisheeye.
Hubka iyo xiriirka dowlad-goboleedyada
Walaac kale ayaa ka dhashay hubka iyo taageerada militari ee Soomaaliya ka hesho Turkiga. Haddii taageeradaas loo adeegsado is-maandhaafyada u dhexeeya dowladda federaalka iyo dowlad-goboleedyada, waxay yeelan kartaa cawaaqib siyaasadeed oo weyn.
Hubka loogu talagalay la- dagaallanka argagixisada waa inuu noqdaa qalab lagu xoojinayo amniga qaranka, mana habboona inuu isu beddelo aalad lagu maareeyo ama lagu xalliyo khilaafaadka siyaasadeed.
Warshiikh iyo su’aasha madaxbannaanida
Su’aalo ayaa sidoo kale laga keenay dhulal iyo mashaariic uu Turkigu ka fulinayo Soomaaliya, oo ay ku jirto Warshiikh. Sheegashada ah in dadweyne laga raray goob laga dhisayo xarun la xiriirta dayax-gacmeed ama hawada sare waxay u baahan tahay baaritaan dhammaystiran.
Haddii dad Soomaaliyeed laga barakiciyay dhulkooda si loogu fuliyo mashruuc shisheeye, waa in si cad loo ogaado: yaa bixiyay oggolaanshaha? Waa maxay xuquuqda dadka deegaanka? Maxay dhigayaan qodobbada heshiiska?Yaa leh dhulka iyo xarunta la dhisayo?
Arrimaha noocan ah laguma go’aamin karo warar iyo eedeymo keliya. Waxay u baahan yihiin dukumentiyo la heli karo, baaritaan baarlamaan iyo xog furan oo bulshada la wadaago.
Mucaaradka iyo walaaca shacabka
Siyaasiyiinta mucaaradka ayaa muddooyinkii dambe si joogto ah u sheegayay inay dareemayaan in saamaynta shisheeye ay ku sii kordhayso siyaasadda Soomaaliya. Qaar ka mid ah shacabka Soomaaliyeedna waxay ka cabsi qabaan in isu-dhawaanshaha Ankara iyo Muqdisho uu mustaqbalka saameeyo xiriirka Soomaaliya la leedahay dowlad-goboleedyadeeda.
Arrintaasi waxay soo bandhigaysaa su’aal aasaasi ah:
Soomaaliya ma Turkiga ula macaamilaysaa iyadoo ah dal madaxbannaan oo ilaalinaya danihiisa, mise xiriirka labada dhinac wuxuu u sii leexanayaa ku-tiirsanaan siyaasadeed iyo mid amni?
Jawaabta su’aashaas laguma cabbiri karo oo keliya taageero ama diidmo loo muujiyo Turkiga. Waxay ku xirnaan doontaa hufnaanta heshiisyada iyo faa’iidada dhabta ah ee Soomaaliya ka hesho xiriirkaas.
Baarlamaanka iyo magacaabista siyaasadeed
Doodda waxaa sii huriyay magacaabista mas’uul siyaasadeed oo loo arko inuu si dhow ula safan yahay madaxweynaha. Haddii hoggaanka Baarlamaanka ama hay’adaha kale ee muhiimka ah lagu xoojiyo shaqsiyaad si gaar ah ugu dhow madaxtooyada, waxaa soo baxaya su’aalo ku saabsan madax-bannaanida hay’adaha dowladda.
Baarlamaanka Soomaaliya waa inuu noqdaa hay’ad awood u leh inay dowladda la xisaabtanto, su’aalo waydiiso, heshiisyadana si madax-bannaan u hubiso, halkii uu ku ekaan lahaa ansixinta go’aannada ka yimaada Villa Soomaaliya.
Aamusnaanta beesha caalamka
Su’aasha ugu dambaysa waxay ku wajahan tahay beesha caalamka.
Haddii ay jiraan calaamado muujinaya faragelin shisheeye, muran dastuuri ah, hub loo adeegsanayo khilaaf siyaasadeed ama dad rayid ah oo loo barakicinayo mashaariic shisheeye, aamusnaantu ma noqon karto xal waara.
Beesha caalamku waa inay taageertaa madaxbannaanida Soomaaliya, hannaanka dastuuriga ah, wada-hadallada u dhexeeya dowladda dhexe iyo dowlad-goboleedyada, iyo xuquuqda shacabka, iyadoon loo eegin dalka shisheeye ee arrintu ku saabsan tahay.
Gunaanad
Xiriirka Soomaaliya iyo Turkiga wuxuu leeyahay dhinacyo badan oo faa’iido leh, gaar ahaan horumarinta, tababarka iyo iskaashiga amniga. Si kastaba, saaxiibtinimada caalamiga ahi ma noqon karto marmarsiiyo lagu hareer maro hufnaanta iyo isla-xisaabtanka.
Haddii Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud haysto taageero siyaasadeed oo gudaha ah, waa inay ku salaysnaataa codka shacabka, dastuurka iyo hay’adaha Soomaaliya, ee aysan ku tiirsanaan awood ama garab shisheeye.
Dhanka kale, haddii Turkigu yahay saaxiib dhab ah oo Soomaaliya ah, waxaa laga filayaa inuu ixtiraamo madaxbannaanida siyaasadeed ee dalka, uusan dhinac gaar ah ka raacin khilaafaadka gudaha, isla markaana heshiisyada labada dal u sameeyo qaab hufan oo shacabka Soomaaliyeed ay fahmi karaan.
Ugu dambayn, su’aashu kuma koobna oo keliya waxa Turkigu Soomaaliya u qabanayo. Su’aasha ka muhiimsan waxay tahay:
“Soomaaliya maxay ka helaysaa, maxay bixinaysaa, yaase og heshiisyada lagu gaarayo magaca shacabka Soomaaliyeed?
________________
Yusuf Said Hersi[email protected]
