Cudurka Ebola ee ka dillaacay Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Kongo ayaa si qoto dheer ugu sii fidaya bulshooyinka miyiga ah ee fogfog, xilli caabuqyada ay ka yaraanayaan deegaanno dhowr ah oo si daran u saameysnaa bilowgii. Dhanka kale, rabshadaha hubeysan ayaa khatar sii kordheysa ku haya shaqaalaha caafimaadka iyo dadaallada lagu xakameynayo cudurka.
Lix bilood ka dib markii uu dillaacu billowday, tirada kiisaska ayaa hoos uga dhacday Bunia iyo qaybo ka mid ah gobolka Ituri ee ku dhow. Qaar ka mid ah xarumaha daaweynta ayaa ku shaqeynaya qiyaastii kala bar awooddooda, taas oo muujinaysa horumar laga sameeyay qaybo ka mid ah dalka, sida uu sheegay isku-duwaha gargaarka degdegga ah ee Qaramada Midoobay, Chikwe Ihekweazu, kulan warbaahineed oo ka dhacay Geneva.
Hase yeeshee, horumarkaasi ma aha mid isku mid ah. Caabuqyadu way sii socdaan ama way kordhayaan bulshooyinka go’doonsan, halkaas oo kaabeyaasha burburay, dhulka adag iyo amni-darradu ay kooxaha caafimaadka ka hor istaagayaan inay si degdeg ah u gaaraan bukaannada ama ay joojiyaan gudbinta cudurka.
“Horumarku waa mid nugul oo aan ku filnayn,” ayuu yiri Ihekweazu, isaga oo ka digay in guulaha laga gaaray goobo gaar ah aan loo qaadan karin inay ka dhigan yihiin in guud ahaan dillaaca cudurka la xakameeyay.
Hay’adda Caafimaadka Adduunka (WHO) ayaa ku baaqday in jawaabta laga bixiyo deegaannada fogfog la dedejiyo, halkaas oo dib u dhaca ku yimaada ogaanshaha caabuqyada iyo dhisidda xarumaha daaweyntu uu fayraska siin karo waqti dheeraad ah oo uu ku faafo.
Amnigu wuxuu noqday caqabadda ugu weyn.
Julien Harneis, oo ah isku-duwaha jawaabta Ebola ee Qaramada Midoobay kana tirsan Xafiiska Isuduwidda Arrimaha Bani’aadantinimada (OCHA) ee Bunia, ayaa sheegay in weerarrada hubeysan ay khatar degdeg ah ku noqdeen dadka rayidka ah iyo shaqaalaha caafimaadka ee ka shaqeynaya la tacaalidda dillaaca.
“Maalmihii u dambeeyay, dad badan ayaa lagu dilay rabshadaha ADF marka loo eego kuwa uu dilay Ebola,” ayuu Harneis ka sheegay Geneva.
Wuxuu ugu baaqay mas’uuliyiinta iyo bahwadaagta caalamiga ah inay si ka degdeg badan u wajahaan khatarta ka imaanaysa Ciidamada Dimuqraadiga Isbahaysiga (ADF), oo ah koox hubeysan oo xiriir la leh Dowladda Islaamiga ah, isla markaana ay qaadaan tallaabooyin ka xoog badan oo lagu joojinayo weerarradeeda.
Khatartu waxay si cad u muuqatay horraantii Nofeembar, markii dagaalyahanno ka tirsan ADF ay bariga Kongo ku dileen 66 qof oo rayid ah, oo ay ku jireen saddex shaqaale caafimaad. Saddex xarumood oo caafimaad ayaa sidoo kale la bililiqeystay lana gubay, sida ay sheegtay Africa CDC, hay’adda caafimaadka dadweynaha ee Midowga Afrika.
Weerarka ayaa hakiyay hawlgalladii Ebola ee ka socday deegaan ay kooxaha caafimaadku horeyba ugu dhibtooday inay sameeyaan kormeer iyo inay raadiyaan dadka xiriirka la sameeyay bukaannada qaba caabuqa.
Bukaannada, oo ay ku jireen dad looga shakisan yahay inay qabaan Ebola iyo kuwa caabuqa laga xaqiijiyay, ayaa ka cararay xarumaha. In ka badan 1,000 qof oo xiriir la sameeyay ayaa la sheegay in aan dib loo heli karin si loola socdo, halka dhowr kiis oo la xaqiijiyay aan si degdeg ah loo helin. Farqigaasi wuxuu dhaliyay cabsi ah in caabuqyada aan la ogaan oo ay ugu gudbaan bulshooyin kale.
Burburka xarumaha caafimaadka ayaa sidoo kale dadka nugul ka jaray daryeelka aasaasiga ah, iyadoo ay sii adkaysay in hawlwadeennadu abuuraan xaaladaha amni ee lagama maarmaanka u ah xakameynta fayraska.
Dillaac weyn oo meelaha ugu daran ay isbeddelayaan
Dillaaca hadda socda, oo uu sababay fayraska Bundibugyo (BDBV), ayaa lagu dhawaaqay 15-kii May, 2026. Waa dillaacii Ebola ee ugu weynaa taariikhda Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Kongo, waana kii labaad ee ugu weynaa ee abid laga diiwaangeliyo dunida.
Illaa bartamihii Nofeembar, mas’uuliyiintu waxay soo sheegeen in ka badan 11,000 kiis oo la xaqiijiyay iyo in ka badan 5,400 dhimasho ah oo ka dhacay siddeed gobol iyo ku dhowaad 68 aag caafimaad. Heerka dhimashada kiisaska la soo sheegay wuxuu ku dhawaa 49%, inkastoo kumannaan qof ay bogsadeen.
Tan iyo markii uu dillaacu billowday, mas’uuliyiinta caafimaadku waxay ballaariyeen awoodda daaweynta, adeegyada baaritaanka iyo wacyigelinta bulshada. Tirada shaybaarada awooda u leh inay baaraan fayraska ayaa sidoo kale si weyn u korortay, taas oo u suuragelisay kooxaha caafimaadka inay si dhakhso leh u aqoonsadaan caabuqyada.
Hase yeeshee, baaxadda juqraafiyeed ee cudurka oo sii fidaysa ayaa adkaysay xakameyntiisa.
Ituri ayaa weli ah gobolka sida ugu daran u saameysan, balse qaabka gudbinta cudurka ayaa toddobaadyadii u dambeeyay isbeddelay, iyadoo Waqooyi Kivu laga diiwaangeliyay koror muuqda. Kiisasku waxay hoos uga dhaceen meelihii hore ee cudurku ugu xoogga badnaa oo ay ka mid yihiin Bunia, Mongbwalu, Rwampara iyo Nizi, halka goobo kale ay weli soo sheegayaan gudbin joogto ah.
Mas’uuliyiinta WHO ayaa sidoo kale diiwaangeliyay boqolaal caabuqyo cusub toddobaad kasta, taas oo muujinaysa sida ay weli u adag tahay in la xakameeyo dillaaca, inkastoo horumar laga sameeyay meelo gaar ah.
Bari ee Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Kongo waxaa sanado badan ka jiray colaado ay ku lug leeyihiin kooxo hubeysan oo dhowr ah. Rabshaduhu waxay barakiciyeen bulshooyin, waxay burburiyeen kaabayaal, waxayna si weyn u xaddideen helitaanka adeegyada aasaasiga ah.
ADF ayaa sanado ka hawlgashay gobolka, iyadoo weerarro ku qaadday dadka rayidka ah, ciidamada amniga iyo xarumaha caafimaadka. Ololaheedu wuxuu abuuray jawi hawlgaleed oo sii khatar badan oo ku wajahan shaqaalaha bani’aadantinimada, gaar ahaan kooxaha isku dayaya inay gaaraan dadka ku nool deegaannada go’doonsan.
Hawl-wadeennada Ebola, amni-darradu waxay ku qasbi kartaa inay joojiyaan hawlgallada, dib u dhigtaa baaritaanka, carqaladeysaa raadraaca dadka lala xiriiray bukaannada, waxayna ka hor istaagi kartaa bukaannada inay helaan daryeel degdeg ah. Weerarrada lagu qaado xarumaha caafimaadku waxay sidoo kale wiiqaan kalsoonida bulshada, waxayna adkeeyaan in adeegyada caafimaad si joogto ah loo bixiyo.
Amniga iyo helitaanka bulshada oo muhiim u ah xakameynta cudurka
Jawaabta cudurka ayaa si weyn u ballaaratay, iyadoo mas’uuliyiintu kordhiyeen baaritaanka cudurka, sariiraha daaweynta iyo tirada shaqaalaha caafimaad ee la heli karo. Tijaabooyin caafimaad oo lagu qiimeynayo tallaallo iyo daaweyn suurtagal ah oo loogu talagalay fayraska Bundibugyo ayaa sidoo kale billowday.
Hase yeeshee, dadaalladaasi waxay ku tiirsan yihiin in shaqaalaha caafimaadku si ammaan ah u gaari karaan bulshooyinka ay dhibaatadu saameysay.
Deegaannada ay kooxaha hubeysan gacanta ku hayaan ama khatar ku yihiin, kooxuhu waxay caqabado kala kulmaan gaarsiinta sahayda, furitaanka xarumaha daaweynta iyo la socodka dadka laga yaabo inay la kulmeen fayraska. Marka xarumaha caafimaadka la burburiyo, hawlwadeennadu waxay waayaan meelo ku filan oo ay ka hawlgalaan marka caabuqyo cusub soo baxaan.
WHO iyo bahwadaagteeda ayaa marar badan carrabka ku adkeeyay in ballaarinta adeegyada caafimaad oo keliya aysan soo afjari doonin dillaaca. Ka qaybgelinta bulshada, kormeer la isku halayn karo iyo helitaanka dadka ku nool deegaannada fogfog ayaa iyaguna muhiim u ah.
Dhibaatadu waxay sidoo kale walaac ka abuurtay meel ka baxsan Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Kongo, iyadoo dalalka deriska ah ay soo sheegeen caabuqyo dibadda laga keenay ama kuwa labaad intii lagu jiray xaaladda caafimaad ee gobolka. Kormeerka joogtada ah iyo iskaashiga xuduudaha ayaa weli muhiim u ah xaddididda faafitaan dheeraad ah.
Mas’uuliyiinta bani’aadantinimada ayaa hadda wajahaya caqabad laba-geesood ah: joojinta fayras dilaa ah iyadoo la ilaalinayo dadka ka shaqeynaya xakameyntiisa.
Hoos u dhaca tirada caabuqyada ee qaar ka mid ah meelihii hore uu cudurku ugu xoogga badnaa wuxuu muujinayaa in tallaabooyinka xakameyntu ay guuleysan karaan. Laakiin maadaama Ebola uu gaarayo bulshooyin ay adag tahay in la gaarsiiyo taageero caafimaad, rabshadaha soo cusboonaaday waxay halis gelinayaan in guulahaas la buriyo.
