Faafitaanka Ebola ee Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Congo ayaa noqday kii ugu dhimashada badnaa ee dalka abid laga diiwaangeliyo, iyadoo in ka badan 2,300 oo qof ay ku dhinteen saddex bilood oo keliya, ayay saraakiishu sheegeen Isniintii.
Qaramada Midoobay ayaa xaaladdan ku tilmaantay Ebola-da “tii ugu xawliga badnayd ee kororta abid la diiwaangeliyo,” iyadoo sheegtay in cudurku uu hal qof ku dilo 30-kii daqiiqaba mar gudaha DRC.
- Advertisement -
Kacsanaanta hadda jirta waxaa horseedaya nooca Bundibugyo, kaas oo aan loo hayn tallaal ama daaweyn gaar ah. Fayrasku wuxuu ku faafo taabashada dheecaannada jirka wuxuuna sababa qandho dhiig-bax leh.
DRC waxay si rasmi ah ugu dhawaaqday faafitaankeedii 17-aad ee Ebola 15-kii May, inkastoo saraakiisha caafimaadku ay rumeysan yihiin in gudbintu ay horay u socotay toddobaadyo dhowr ah.
Faafitaanku wuxuu gaaray deegaannada waqooyi iyo bari halkaas oo awoodda dowladda ay xaddidan tahay, kaabeyaasha caafimaadkuna ay yar yihiin, kooxo hubeysanna ay ka howlgalayeen tobannaan sano.
Faafitaankii hore ee ugu dhimashada badnaa DRC, oo socday intii u dhexeysay 2018 ilaa 2020, wuxuu dilay 2,299 qof oo ka mid ah 3,381 kiis oo la xaqiijiyay, sida ay muujinayaan tirooyinka Ururka Caafimaadka Adduunka (WHO) ee ku saleysan xogta Congo.
Tirooyinkii ugu dambeeyay ee la sii daayay Isniintii, mas’uuliyiinta Congo waxay soo sheegeen 2,325 dhimasho oo ka dhalatay 4,945 kiis oo la xaqiijiyay ee faafitaanka hadda jira.
Faafitaankii Ebola ee ugu weynaa ee abid la diiwaangeliyo wuxuu ku dhuftay Galbeedka Afrika intii u dhexeysay 2013 iyo 2016, isagoo dilay in ka badan 11,300 oo qof, badankoodna Liberia, Sierra Leone iyo Guinea.
WHO waxay usbuucii hore sheegtay inay rajaynayso in faafitaanka cudurka lagu xakameeyo gudaha DRC saddex bilood gudahood.
La dagaallanka kalsooni-darrada
Faafitaanka waxaa markii ugu horreysay laga ogaaday Ituri, oo ah gobol ay colaado saameeyeen oo ku yaalla waqooyi-bari, tan iyo markaasna wuxuu ku fiday shan gobol oo dheeraad ah oo ka tirsan dalka bartamaha Afrika ku yaalla, kaas oo dadkiisu ka badan yihiin 100 milyan.
Bunia, caasimadda Ituri iyo aagga laga soo sheegayo kiisaska ugu badan, taxaddarrada caafimaadka bulshada wali way adag tahay in la arko.
Maamulka degmada ayaa dukaamada ku amray inay dhigaan goobo gacmo-dhaqasho bannaanka meheradahooda. Hase yeeshee dadka wax iibsanaya ayaa wali ku badan suuqyada, iyadoo kuwo badani aysan si weyn ugu baraarugsanayn tallaabooyinka badbaadada, ayuu wariye AFP ah sheegay.
“Ka-qaybgalka bulshada ee jawaabta wali aad buu u liitaa,” ayuu yiri Mohamed Janabi, agaasimaha gobolka Afrika ee WHO.
Wuxuu sheegay in in ka badan 70% bukaannada ay ku dhintaan bulshooyinkooda halkii ay ku dhiman lahaayeen xarumaha caafimaadka.
“Dadku waxay doorbidaan in guriga lagu daweeyo, iyagoo u maleynaya inay tahay suneyn ama cudur kale,” ayuu yiri Jean-Paul Malo Lotsima, oo ah sarkaal bulshada rayidka ah ka tirsan oo ka howlgala aagga Djugu ee Ituri.
“Badanaa waa daqiiqaddii ugu dambeysay, marka qoyska uu ogaado in xaaladdu ka sii dareyso, in bukaannada isbitaalka la geeyo. Mararka qaarkoodna, jidka ayay ku dhintaan,” ayuu yiri.
Flavier Ngurima, oo deggan Nizi, oo ka mid ah meelaha ugu daran ee faafitaanku ka jiro ee Ituri, ayaa sheegay in walaalkiis uu dhintay ka hor inta uusan gaarin xarun daaweyn.
“Waxaan u yeernay kalkaaliye qoyska ka tirsan si uu guriga ugu daweeyo sababtoo ah bukaanka iyo xubnaha qoyska waxay ka baqayeen inay tagaan ETC (xarunta daaweynta),” ayuu yiri.
“Waxay yiraahdeen halkaas dad badan ayaa ku dhinta.”
Caqabadaha
Kooxo hubeysan oo ka howlgala qaar ka mid ah meelaha uu saameeyay faafitaanku ayaa sii xaddiday gelitaanka bulshooyinka, ayay sheegeen ururrada gargaarka.
North Kivu iyo South Kivu ayaa wali u kala qeybsan jiidaha hore ee kala saara ciidanka Congo iyo kooxda hubeysan ee M23 ee ka soo horjeeda dowladda, taas oo ay taageerto Rwanda islamarkaana qabsatay dhul ballaaran.
Inkastoo ururrada caalamiga ahi ay sameeyeen jawaab-celin, haddana dadaalka waxaa lagu dhaliilay dib u dhac iyo isku-duwid la’aan.
Usbuucyadii u dambeeyay, shaqaale maxalli ah oo ay ku jiraan kalkaaliyeyaal iyo kooxaha masuulka ka ah aasidda badbaadada leh, ayaa dhigay dibadbaxyo ama shaqo-joojin ka sameeyay isbitaallo dhowr ah oo ku yaalla Ituri, iyagoo dalbanaya in la siiyo gunnooyinkooda.
Golaha Caalamiga ah ee Kalkaaliyeyaasha ayaa Jimcihii ku baaqay in mas’uuliyiinta DRC ay xaqiijiyaan in shaqaalaha daryeelka caafimaadka ee ka jawaabaya faafitaanka ay helaan mushahar ku filan iyo badbaado.
Tallaallo dhowr ah ayaa hadda lagu tijaabinayaa nooca Ebola ee sababay faafitaankan.
