Waxaa qoray Sadaq Mohamed, Isniin, Agoosto 3, 2026
Ku biiritaanka Soomaaliya ee suuqyada ganacsiga gobolka wax weyn ma tari doono haddii aanu dalku kordhin wax-soo-saarka, buuxin heerarka dhoofinta, isla markaana aanu si hufan badeecadaha uga gudbin xuduudihiisa. Kadib markii Soomaaliya ay xubin buuxda ka noqotay EAC bishii Maarso 2024, waxay toddobaadkan qaaday tallaabo kale markii Madaxweyne Hassan Sheikh Mohamud uu Heshiiska AfCFTA sharci ahaan u saxiixay. Caqabadda xigta waa in helitaankaas suuqyada loo beddelo ganacsi la cabbiri karo.
Intii lagu jiray Aqoon-is-weydaarsiga Istaraatiijiyadeed ee Hordhaca iyo Khariidadda Hawlgalka ee NTFC oo socday laba maalmood, kuna soo dhammaaday Muqdisho maanta, waxaan qiimeynay tirooyinka ganacsiga badeecadaha ee 2024, kuwaas oo muujinaya baaxadda hawsha taalla. Soomaaliya waxay dhoofisay badeecado qiimahoodu dhan yahay qiyaastii $1.56 bilyan, halka ay soo dejisay ku dhowaad $9.18 bilyan, taas oo dhalisay isu-dheelitir la’aan ganacsi oo qiyaastii gaareysa $7.62 bilyan. Suuqyada cusub waxay bixiyaan fursad, balse faa’iidooyinka laga helayo waxay ku xirnaan doonaan waxa Soomaaliya soo saari karto iyo sida ugu dhakhsaha badan ee ay wax uga qaban karto caqabadaha haysta ganacsatada.
Wadahadalladu waxay si toos ah diiradda u saareen hirgelinta iyo isku-duwidda hay’adaha dowladda ee ay u baahan tahay. Helitaanka suuqyada waa in hadda lagu kabaa nidaamyo wax-ku-ool ah oo ganacsiga ka dhigaya mid dhakhso badan, la saadaalin karo, kharashkiisuna hooseeyo.
Khudbaddiisii furitaanka rasmiga ahayd, Ra’iisul Wasaare Ku-xigeen Salah Ahmed Jama wuxuu carrabka ku adkeeyay in fududeynta ganacsiga aan lagu koobi karin hal wasaarad. Siyaasadda ganacsigu waa inay la jaanqaaddaa wax-soo-saarka warshadaha, heerarka iyo qiime-kordhinta. Guusheeda waa in ugu dambeyn laga arkaa tirada badeecadaha Soomaaliyeed ee magaca Soomaaliya ku gaara iibsadayaasha gobolka iyo kuwa caalamka.
Guddiga Qaran ee Fududeynta Ganacsiga, oo ka hawlgala Xafiiska Ra’iisul Wasaaraha, wuxuu bixiyaa madal ay hay’adaha dowladda iyo ganacsatadu kaga wada hadli karaan dhibaatooyinka ku lug leh dhowr hay’adood. Mudnaantu waa in hay’adahaas la mideeyo si wax looga qabto arrimaha ay ganacsatadu kala kulmaan dekedaha, xuduudaha iyo suuqyada.
Soomaaliya waxay aqoonsatay oo jadwal u dejisay 19 hindise sharci iyo siyaasadeed oo mudnaan leh, kuwaas oo daboolaya arrimo ay ka mid yihiin xeerarka asalka badeecadaha, tartanka iyo ilaalinta macaamiisha, aagagga dhaqaale ee gaarka ah iyo hantida aqooneed. Baraha dhijitaalka ahi keligood ma xallin doonaan daciifnimada hay’adaha. Waa in marka hore la caddeeyo mas’uuliyadaha, lana waafajiyo habraacyada; haddii kale, dhijitaaleyntu waxay halis ugu jirtaa inay jahawareerka waraaqaha ku jira u wareejiso shaashadaha kombiyuutarrada.
Waaxda xoolaha, fududeynta ganacsigu waxay bilaabataa waqti dheer ka hor inta aysan xooluhu dekedda imaan. Waxay u baahan tahay kontaroollo wax-ku-ool ah oo caafimaadka xoolaha ah, adeegyo karantiil oo lagu kalsoonaan karo, shahaadooyin caafimaad oo xoolaha oo la isku halayn karo, shaybaarro shaqeynaya iyo, marka uu hawlgalo, nidaam raadraac oo loo maro SOMLITS.
Cillad kasta oo ka dhacda silsiladdaas waxay wiiqaysaa awoodda gorgortan ee xoolo-dhaqatada, dib u dhigaysaa dhoofiyeyaasha, waxayna dhaawacaysaa kalsoonida iibsadayaasha. Sidaas darteed, dib-u-habeynta waa in loo qaabeeyaa inay yareyso kharashaadka iyo hubanti la’aanta haysata xoolo-dhaqatada, haweenka ganacsatada ah, ganacsiyada yaryar iyo shirkadaha waaweynba.
Mashruuca HoA DRIVE Somalia wuxuu taageerayaa dadaallada la xiriira heerarka, baaritaanka, shahaado-siinta, Barta Macluumaadka Ganacsiga, Nidaamka Qaran ee Hal-Daaqad oo la qorsheeyay iyo hagaajinta nidaamyada xoolaha. Qalabkani waa inuu si wadajir ah ula shaqeeyaa SOMCAS, SOMLITS iyo shahaado-siinta elektaroonigga ah ee caafimaadka xoolaha, halkii ay u shaqeyn lahaayeen nidaamyo kala gooni ah.
Isbaarooyinka jireed, dukumentiyada soo noqnoqda, baaritaannada aan la isku dubbaridin iyo khidmadaha aan caddayn ayaa sidoo kale u baahan in wax laga qabto. Ganacsatadu waa inay macluumaadka hal mar bixiyaan, maraan kontaroollo la isku dubbariday, isla markaana fahmaan shuruudaha khuseeya ka hor inta aysan badeecadahoodu dhaqaaqin.
Kaarka qiimeynta ganacsigeennu wuxuu la socon doonaa muddada lagu bixiyo shahaadooyinka, daabacaadda dukumentiyada iyo khidmadaha, baaritaannada is-dulsaarka ah, muddada sii-deynta shixnadaha iyo sida loo maareeyo caqabadaha aan canshuuraha ahayn ee la soo sheego. Diiwaannada maamulka waxaa lala qiimeyn doonaa aragti-celinta ganacsatada gaarka loo leeyahay, iyadoo si gaar ah diiradda loo saarayo haweenka, xoolo-dhaqatada iyo ganacsatada yaryar. Horumarka waxaa lagu cabbiri doonaa maalmaha, kharashaadka iyo hubanti la’aanta laga saaro geeddi-socodka ganacsiga.
Aqoon-is-weydaarsigu wuxuu dejiyay tallaabooyin hordhac ah, wuxuuna u xilsaaray hay’ado hoggaamineed inay hagaan kooxaha farsamo ee shaqada. Anigoo ah Isku-duwaha NTFC, waxaan ku dadaali doonaa in caqabad kasta oo jirta loo asteeyo hal hay’ad oo mas’uul ka ah, hal waqti kama dambeys ah iyo hal halbeeg oo horumar oo si dadweyne loo soo bandhigo. Xubinnimada Soomaaliya ee ururrada gobolku waa inay gacan ka geysataa dhimista kharashaadka ganacsiga, dhisidda ganacsiyo xooggan iyo suurtagelinta in badeecado badan oo Soomaaliyeed ay ku tartamaan suuqyada dhabta ah.
_____________________
Sadaq Mohamed waa Isku-duwaha Qaran ee Fududeynta Ganacsiga ee Xafiiska Ra’iisul Wasaaraha.
