Taariikhda qaran waxaa inta badan lagu diiwaangeliyaa iyadoo la eegayo dowladaha burburaya, isbeddelada siyaasadeed iyo colaadaha dib u qaabeeya bulshada. Laakiin taariikhdii dhowaa ee Soomaaliya waxaa sidoo kale lagu arki karaa nolosha ilmo isku dayaya inuu waxbarashadiisa sii wato xilli dunida ku xeeran ay burburayso. Buugga Mahad Wasuge ee Chaos, Courage and Change in Somalia: Growing Up, Learning and Leading Through Conflict ayaa soo bandhigaya aragti aad u dhow oo ku saabsan arrintaas. Isagoo ka bilaabaya safarkiisa Buulaburde ilaa aasaaskii Somali Public Agenda (SPA), Wasuge wuxuu sharraxayaa waxa ay ka dhigan tahay in qofku uu ku koro iyadoo aysan jirin hay’ado lagu kalsoonaan karo—iyo sida qof ay dhibaatadaas samaysay uu ugu dambeyntii u istaagay inuu dhiso hay’ad noocaas ah.
Waxaan bilaabay akhrinta buuggan oo ka kooban 230 bog iyo 21 cutub anigoo filaya taariikh-nololeed gaar ah, laakiin waxaan la kulmay wax ka ballaaran: sawirka jiil dhan. Soomaalida ku soo barbaartay xilligii dagaalkii sokeeye waxay aqoonsan doonaan muuqaalka buugga—waxbarasho ay carqaladeeyeen rabshadaha, qoysas kala qaybsamay daruufo awgood, hammi ay xaddidday saboolnimada iyo fursado lagu helay allabaryada dad kale. Sheekada Wasuge waa mid isaga u gaar ah, haddana xaaladaha uu sharraxayo waxay u noqon doonaan kuwo ay dad badani aqoon u leeyihiin.
Waxaan buugga u akhriyay iyadoo ay jiraan saddex mawduuc oo isku xiran: ku koritaanka dhexda colaadda, raadinta waxbarasho iyadoo ay jiraan caqabado waaweyn, iyo hoggaaminta xilliyada adag. Awoodda buuggu waxay ku jirtaa qaabka ay mawduucyadan isugu xoojinayaan. Khibradaha carruurnimada ma baaba’aan marka Wasuge uu noqdo arday, cilmi-baare ama hoggaamiye hay’adeed. Waxay sii wadaan inay saameyn ku yeeshaan go’aannadiisa, fahamkiisa ku saabsan fursadaha iyo go’aankiisa ah inuu u abuuro meel dadka kale.
Ku Koritaanka Dhexda Colaadda
Wasuge wuxuu ku dhashay 1988 magaalada Buulaburde ee gobolka Hiiraan ee Soomaaliya, wax yar ka hor intii aysan dumin dowladdii dhexe. Sidaas darteed, xusuustiisa carruurnimada lagama sooci karo colaadaha qabaa’ilka, barakaca iyo amni-darrada. Wuxuu xusuustaa rabshadaha iyo burburka ka dhacay magaaladiisa, iyo xilliyo qoyskiisu ay magangalyo u raadsadeen tuulooyin kale oo gobolka ah.
Sheekooyinkani waxay si cad u soo bandhigayaan kharashka bini’aadamka ee colaaddu leedahay. Qoys ayaa lagu qasbay inay ka tagaan gurigooda. Iskuul ayaa noqday mid aan la gaari karin. Caadooyinkii carruurta ka caawinayay inay dareemaan ammaan ayaa meesha ka baxay. Go’aannada ku saabsan halka lagu noolaanayo iyo in la sii wado waxbarashada ayaa noqday su’aalo si toos ah ugu xiran badbaadada.
Aragtidan ayaa dib u soo celinaysa nolosha maalinlaha ah ee taariikh inta badan lagu sheego dagaallo iyo horumaro siyaasadeed. Ilmaha, colaaddu waxay qayb ahaan ku qeexan tahay waxa ay ka dhigayso wax aan suurtagal ahayn: inuu tago fasalka, inuu u dhawaado saaxiibbadiis ama inuu mustaqbalka ku sawirto hubaal. Wasuge wuxuu muujinayaa sida amni-darradu ay u gasho go’aannada caadiga ah oo ay si tartiib tartiib ah u beddesho filashada qofka dhalinyarada ah.
Markii Wasuge uu jiray laba iyo toban sano, aabbihiis ayaa geeriyooday, taas oo ku dartay khasaare shakhsi ah oo ba’an carruurnimo horeyba u ahayd mid aan degganayn. Hooyadiis ayaa qaadatay mas’uuliyadda taageeridda qoyska, iyadoo marka hore iibin jirtay dhar duug ah ka hor inta aysan furin dukaan yar oo ku yaalla Buulaburde. Wasuge wuu ka caawin jiray iyada intii uu sii waday waxbarashadiisa, xitaa iyadoo kharashka iskuulka uu ahaa caqabad joogto ah.
Doorkeeda ayaa udub dhexaad u ah taariikh-nololeedka. Sheekooyinka ku saabsan dadaalka shakhsiga ah ayaa si fudud u qarin kara dadka ay shaqadoodu suurtageliso dadaalkaas. Horumarka Wasuge wuxuu ku xirnaa go’aankiisa, laakiin sidoo kale wuxuu ku xirnaa hooyo u shaqaysay inay taageerto qoyska iyo mustaqbalka carruurteeda. Wax ku biirinteeda ayaa sheekada siinaysa mid ka mid ah dhinacyada bini’aadamnimo ee ugu qoto dheer.
Waxbarashada oo lala dagaallamayo Caqabadaha
Waxbarashadu waxay noqotay xarig isku xira nolol marar badan ay carqaladeeyeen dhacdooyin ka baxsan xukunkiisa. Wasuge wuxuu bartay Qur’aanka iyo culuumta Islaamka oo ay weheliso waxbarashada rasmiga ah iyo casharrada Ingiriisiga. Sharraxaaddiisa ku saabsan iskuul gaar loo leeyahay oo ku yaalla Buulaburde waa mid muujinaysa xaqiiqda: waxa u ekaa iskuul gaar loo leeyahay, ficil ahaan, wuxuu ahaa fasal yar oo lagu baro Ingiriisiga. Hase yeeshee, xaddidnaanta qolkaas kama aysan dhimin fursadaha uu furay.
Taariikh-nololeedku wuxuu caddeynayaa in qiimaha waxbarashadu uusan mar walba ka muuqan cabbirka ama sumcadda hay’adda. Qof dhalinyaro ah oo leh fursado yar, fasal yar wuxuu noqon karaa tallaabadii ugu horreysay ee loo qaado safar aan la filayn oo fog.
Jidku wuxuu ahaa mid aan sinnayn. Dagaalladu waxay carqaladeeyeen waxbarashadiisii aasaasiga ahayd, cadaadiska dhaqaaluhuna wuxuu xaddiday fursadihiisa. Ka dib markii uu dhammeeyay dugsiga hoose/dhexe, wuxuu qorsheeyay inuu sii wato magaalada Muqdisho. Hammigaas wuxuu dhammaaday markii qaraabadii uu filayay inuu la noolaado uu si lama filaan ah u geeriyooday. Isagoo helaya taageerada hooyadiis, wuxuu raadiyay beddel kale wuxuuna u guuray Beledweyne.
U guuritaanku kama saarin hubanti la’aanta. Masaafada guriga, kheyraadka yar iyo amni-darrada sii socota ayaa qayb ka ahaa khibraddiisa waxbarasho. Wasuge wuxuu sharraxayaa carqaladaha intii lagu jiray xilligii faragelinta milatariga Itoobiya ee Soomaaliya, isagoo muujinaya sida dhacdooyinka heer qaran ay si toos ah u gaari karaan iskuullada iyo nolosha ardayda. In kasta oo caqabadahan jireen, wuxuu dhammeeyay dugsiga sare, ka dibna wuxuu helay fursad uu ku galo Jaamacadda Muqdisho.
Deeq waxbarasho ayaa u suurtagelisay inuu galo jaamacadda, inkasta oo aysan meesha ka saarin dhibaatada waxbarashada ee magaalada ay saameeyeen rabshaduhu. Dhacdo gaar ahaan xusuus mudan ayaa ku saabsan dadaalkiisa uu ku doonayay inuu lacag ugu ururiyo dabaaldegga qalin-jabintiisa oo ka dhacay Hotelka caanka ah ee Shamo. Qalin-jabintu waa calaamad muujinaysa in laga gudbay marxalad adag; Wasuge, xitaa inuu calaamadeeyo guushaas waxay u baahneyd dadaal iyo caawimaad dad kale.
Dhacdadu waxay ka tarjumaysaa qaab socda buugga oo dhan. Gaaritaanka hal guul macnaheedu ma aha inay dhammaatay dhibaatadii. Inta badan, waxay keentaa waajibaad cusub iyo caqabad kale oo u baahan adkaysi.
Waxbarashada Wasuge waxay sidoo kale ku horumartay meel ka baxsan fasallada rasmiga ah. Saxaafadda mutadawacnimada ah, wax-baridda, qorista blog-yada iyo cilmi-baarista ayaa u oggolaaday inuu dhiso cod dadweyne isagoo helaya khibrad wax ku ool ah. Hawlahan waxay gacan ka geystaan sharraxaadda horumarkiisa oo ka bilaabmay arday raadinaya aqoon ilaa cilmi-baare ka walaacsan doorka aqoonta ee doodaha dadweynaha.
Fikirradiisa ku saabsan Machadka Heritage ee Daraasaadka Siyaasadda (Heritage Institute for Policy Studies) ayaa si gaar ah u xiiso badan sababtoo ah waxay isku hayaan mahadnaq iyo niyad-jab. Wuxuu machadka ku ammaanayaa inuu siiyay waxbarasho wax ku ool ah oo qiimo leh iyo inuu ka caawiyay raadinta waxbarasho dheeraad ah, oo ay ku jirto koorsada mastarka ee khadka tooska ah ee jaamacad ku taal London.
Wuxuu sidoo kale sharraxayaa munaasabado shaqo uu sheegay inuu hoggaamiyay lagu daabacay iyadoo aan lagu xusin inuu yahay qoraaga. Kuwani waa xusuustii Wasuge waana in lagu fahmaa macnahaas, laakiin waxay kor u qaadayaan arrin muhiim ah: sidee hay’aduhu u aqoonsadaan shaqada xirfadlayaasha da’da yar?
Kulankii ku lug lahaa weriye Mary Harper ayaa muujinaya caqabad kale oo uu la kulmay. Wasuge wuxuu xusuustaa inuu raacay Harper si ay u wareystaan Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud, kaliya in laga horjoogsado inuu la galo iyada oo ay sababtay sarkaal ka tirsan xafiiska madaxweynaha. Wuxuu sheegay in sarkaalku uu markii dambe beeniyay sheekadii ku saabsanayd wixii dhacay.
Dhacdadu waa mid muhiim ah sababtoo ah waxay iftiiminaysaa su’aalo ku saabsan cidda khibraddeeda la aqbalo iyo cidda joogitaankeeda loo arko mid sharci ah. Xisaabta Wasuge, xirfadle Soomaali ah oo la socda weriye caalami ah ayaa wajahay xaddidnaan aanan khusayn iyada. Waxay bixinaysaa tusaale gaar ah oo ku saabsan sida helitaanka iyo kalsoonida xirfadeed loo qaybin karo si aan sinnayn. Muhiimadda qaybahan waxay ka timaadaa diyaar-garowgiisa ah inuu soo bandhigo khibrado iska soo horjeeda oo is barbar yaalla. Wuxuu aqoonsan yahay albaabbadii Heritage ay furtay isagoo sidoo kale sharraxaya waqtiyadii uu dareemay in meel la iska dhigay. Natiijadu waa sawir dhammaystiran oo ku saabsan horumarka xirfadeed, kaas oo waxbarashada, dhiirrigelinta, niyad-jabka iyo walaacyada ku saabsan caddaaladdu ay ku wada jiri karaan hal hay’ad.
Dhisidda Hay’ad iyo Cod Dadweyne
Aasaaska Somali Public Agenda wuxuu matalayaa isbeddel go’aan leh oo ku yimid sheekada Wasuge. Wuxuu ka guuray raadinta fursadaha gudaha ururrada la aasaasay ilaa abuurista urur uu isaga iyo dadka kale ay kaga qayb qaadan karaan nolosha dadweynaha ee Soomaaliya. Iyadoo kheyraadku xaddidan yahay, wuxuu wajahay hawsha adag ee ah in fikrad loo beddelo hay’ad shaqaynaysa.
Cutubyadii hore waxay helayaan macno dheeraad ah iyadoo la eegayo horumarkan. Ka dib markii uu la kulmay muhiimadda helitaanka waxbarashada, fursadaha xirfadeed iyo aqoonsiga, Wasuge wuxuu bilaabay inuu abuuro madal cilmi-baaris, dood iyo ka qaybgal. H
