Madaxweynaha Mareykanka Donald Trump ayaa sheegay in wada-xaajoodyo cusub oo lala yeesho Iran ay maanta bilaaban doonaan, kadib markii uu go’aansaday inuu dib u dhigo tallaabo militari oo uu ugu hanjabay Jamhuuriyadda Islaamiga ah, si loo gaaro heshiis soo afjari kara dagaalka.
Mr Trump ayaa sheegay in wada-hadalladu ay diiradda saari doonaan Marinka Hormuz, oo ah marin muhiim u ah shixnadaha tamarta caalamka isla markaana noqday mid ka mid ah khilaafaadka ugu adag ee colaadda, iyo sidoo kale in Iran mustaqbalka laga dhigo dal aan hub nukliyeer lahayn.
Dhanka kale, Iran ayaa sheegtay inay ku dhowdahay inay Cumaan kala gaarto heshiis ku saabsan marin cusub oo loo maro marinka badda. Shaacinta ayaa timid kadib markii markab shidaal uu shalay soo sheegay qarax ka dhacay meel u dhow, taasoo muujineysa khataraha weli ka jira hareeraha marin-biyoodkan istaraatiijiga ah.
Washington iyo Tehran waxay dagaal ku jireen tan iyo 28-kii Febraayo, markaas oo Mareykanka iyo Israa’iil ay weerarro kedis ah ku qaadeen Iran. Si kastaba ha ahaatee, bilo diblomaasiyad goos-goos ah socotay ayaa horseeday xilliyo degganaansho oo xaddidan.
Marinka Hormuz wuxuu noqday qodob muhiim ah oo la isku mari la’yahay colaadda
Mr Trump ayaa Sabtidii ka laabtay hanjabaaddiisa, isagoo sheegay in “xuduudaha” heshiis suurtagal ah la dejiyey.
“Waxa aan hadda sameyneyno waa inaan iyaga kula hadlayno qaab wada-xaajood ah. Wuxuu bilaabanayaa berri galab,” ayuu Mr Trump u sheegay suxufiyiin la socday diyaaradda Air Force One, isagoo aan wax faahfaahin ah ka bixin halka wada-hadalladu ka dhici doonaan ama cidda ka qeybgeli doonta.
Madaxweynaha ayaa sheegay in Iran, iyo sidoo kale xulafada Mareykanka ee Sacuudi Carabiya, Isutagga Imaaraadka Carabta iyo Qatar, ay ka codsadeen inuu hakiyo duqeymaha. Wuxuu ku andacooday in howlgalka la qorsheeyey uu ahaan lahaa “weerarkii ugu weynaa tan iyo Dagaalkii Labaad ee Adduunka”.
Warbaahinta Iran ayaa beenisay sheegashada ah in Tehran ay Mr Trump ka codsatay inuu ka baaqsado weerar.
Heshiis xabbad-joojin oo hore, oo ay qeyb ka ahayd dib u furista Marinka Hormuz, ayaa burburay. Iran ayaa tan iyo markaas sii adkeysay gacan-ku-haynteeda marin-biyoodka.
Bilowgii colaadda, Mr Trump wuxuu sheegay in tallaabo militari loo baahan yahay si wax looga qabto barnaamijka nukliyeerka Iran. Dowladaha reer Galbeedka ayaa Tehran ku eedeeya inay ku howlan tahay sameysashada awood hub nukliyeer, halka Iran ay ku adkeysaneyso in barnaamijkeedu uu u gaar yahay ujeeddooyin rayid.
‘Is-weydaarsi aragtiyo’
Hassan Ghashghavi, oo ah siyaasi Iranian ah iyo afhayeenka guddiga amniga qaranka ee baarlamaanka, ayaa sheegay in dhexdhexaadiyayaashu ay ka shaqeynayaan dib u soo celinta is-afgarad Mareykanka iyo Iran ay gaareen bishii Juun.
Is-afgaradka looguma talagelin inuu noqdo heshiis nabadeed oo kama dambeys ah. Taa beddelkeeda, waxaa loogu talagalay inuu saldhig u noqdo wada-hadallo ku saabsan heshiis ballaaran, inkastoo uu ka koobnaa qodobo la xiriira Hormuz.
“Waxay og yihiin in arrinta ugu weyn, dhab ahaantiina furaha arrinta xilligan, ay tahay Marinka Hormuz, sidaas darteed haa, waxaa socda is-weydaarsi aragtiyo,” ayuu yiri Mr Ghashghavi.
Madaxweynaha Iran Masoud Pezeshkian ayaa ku qoray X: “Waa inaan ku dadaalnaa inaan cadowga ku qasbno inuu u hoggaansamo waxa uu saxiixay.”
Dagaalka ka hor, maraakiibta waxaa loo oggolaa inay si xor ah uga gudbaan Marinka Hormuz. Iran ayaa marin-biyoodka xirtay intii colaadda lagu jiray, waxayna hadda sheegtay inay tahay inay sii haysato gacan-ku-hayntiisa oo ay ku soo rogto khidmadaha gudbidda, dalabaadkaas oo Mareykanku diiday.
Khilaafka ayaa horseeday in duqeymaha dib loo bilaabo bishii hore, kadib markii Tehran ay diiday inay maraakiibta u oggolaato inay adeegsadaan marin kasta oo aan ahayn mid ku dhow xeebta Iran.
Esmaeil Baqaei, oo ah afhayeenka wasaaradda arrimaha dibadda Iran, ayaa shalay telefishinka dowladda u sheegay in Tehran iyo Cumaan ay ku dhow yihiin heshiis ku saabsan marin kale oo loo maro marinka badda.
Madaxweynaha Iran Masoud Pezeshkian
“Waxaan hadda ku dhow nahay inaan is-afgarad ka gaarno marin ay labada dhinacba aqbali karaan – oo aan ahayn marinka waqooyi ama marinka koonfureed – balse ah mid ixtiraamaya xuquuqda madaxbannaanida labada dhinac isla markaana ilaalinaya danaheenna qaranka iyo ammaankeenna,” ayuu yiri.
Wuxuu carrabka ku adkeeyey in gaaritaanka is-afgaradkaas uusan la micno noqon doonin dib u furista marinka badda.
Shirkadda Kpler ee dabagasha ganacsiga badda ayaa Jimcihii sheegtay in isu-socodka maraakiibta ee Hormuz uu si weyn hoos ugu dhacay.
Xarunta Hawlgallada Ganacsiga Badda ee Boqortooyada Ingiriiska (UKMTO) ayaa shalay sheegtay in markab shidaal oo ku sugnaa meel ka baxsan xeebta Cumaan uu soo sheegay qarax ka dhacay meel u dhow markabka. Markabka iyo shaqaalihiisa ayaa la sheegay inay badqabaan.
Qiimaha saliidda ayaa hoos u dhacay markii ganacsiga suuqyada Aasiya uu furmay kadib markii Mr Trump uu shaaciyey wada-xaajoodyada la qorsheeyey. West Texas Intermediate ayaa hoos u dhacay 4.7%, isagoo gaaray $80.72 halkii foosto.







