Dhimashada nin ka dhacday Bas-Uele ayaa gaarsiisay faafitaanka Ebola ee Congo gobolkii lixaad, taasoo muujinaysa cabsi ah in cudurka sida xawliga ah u fidaya uu gaarayo deegaanno sii adkaanaya in la gaaro, sida ay Khamiistii sheegtay Xarunta Afrika ee Xakameynta iyo Ka-hortagga Cudurrada.
Ninka ayaa ku dhintay Buta, oo ah caasimadda gobolka Bas-Uele, kadib markii uu halkaas uga safray Isiro oo ku taalla gobolka deriska ah ee Haut-Uele, sida uu sheegay Jean Kaseya, agaasimaha guud ee Africa CDC.
- Advertisement -
Jean-Jacques Muyembe, oo hoggaamiya Machadka Qaran ee Congo ee Cilmi-baarista Bayoolojiga iyo Caafimaadka, ayaa ninka ku sheegay darawal mooto-taksi ah oo booqday isbitaallo dhowr ah isaga oo daryeel caafimaad raadinaya ka hor intuusan dhiman. Geeridiisa kadib, qaar ka mid ah asxaabtiisa ayaa isku dayay inay meydkiisa xoog ku qaataan, taasoo keentay in booliisku farageliyaan isla markaana kor u qaadday walaaca ah in dad kale oo dheeraad ah ay fayraska u soo gaadheen, ayuu yiri Muyembe.
Faafitaanka ka socda bariga Congo ayaa ku fidaya xawaare ka dheereeya faafitaannadii Ebola ee hore loo diiwaangeliyey, wuxuuna ku socdaa inuu dhaafo faafitaankii ugu dhimashada badnaa taariikhda, kaasoo dilay in ka badan 11,000 oo qof Galbeedka Afrika intii u dhexeysay 2014 iyo 2016, sida ay sheegtay Arbacadii Ururka Caafimaadka Adduunka.
Faafitaanka hadda jira waxaa sababaya fayraska dhifka ah ee Bundibugyo, kaasoo aan hadda lahayn tallaallo ama daaweyno la ansixiyey.
Tirooyinka dowladda ayaa muujinaya in in ka badan 2,100 oo qof ay dhinteen, iyadoo la diiwaangeliyey in ka badan 4,500 xaaladood. Tirada dhimashada ayaa ku korortay ku dhowaad saddex jeer xawaare ka dheereeya sidii ay sameysay intii lagu jiray faafitaankii Galbeedka Afrika ee 2014-16, kaasoo weli ah faafitaankii Ebola ee ugu dhimashada badnaa ee la diiwaangeliyo.
Qalalaasahan ayaa ka socda xaalado ka mid ah kuwii ugu adkaa ee la qiyaasi karo. Shaqaalaha caafimaadka ayaa shaqo joojin sameeyey mushahar aan la siin awgiis, kooxaha fallaagada ah ayaa hanjabaado diray, bulshooyin dhaawac ka soo gaaray sanado badan oo musiibooyin ah ayaa muujiyey caro, waxaana faafay warar marin-habaabin ah oo sheegaya in Ebola aanu jirin.
Bas-Uele waa gobol ballaaran oo ku yaalla waqooyi-bari Congo, xuduudna la leh Jamhuuriyadda Bartamaha Afrika, halkaas oo rabshado hubeysan oo soo noqnoqda ay kumannaan qof ku qasbeen inay gobolka u soo qaxaan iyagoo magangelyo doon ah. Waddooyinka oo si liidata isugu xiran iyo shabakadaha isgaarsiinta oo xaddidan ayaa ka dhigaya gelitaanka mid adag. Aagga ayaa sidoo kale leh dhaq-dhaqaaqyo dadweyne oo soo noqnoqda kuwaas oo la xiriira qodista dahabka iyo barakaca ka dhasha colaadaha.
Illaa Khamiista, Ebola waxa uu gaaray lix ka mid ah 26-ka gobol ee Congo. Qiyaastii 90% kiisaska iyo 80% dhimashada ayaa ku urursan gobolka Ituri, sida ay WHO sheegtay Arbacadii.
Mercy Corps, oo ah hay’ad gargaar, ayaa Khamiistii sheegtay in kiisas laga diiwaangeliyey waddo safar oo weyn oo qiyaastii 35 kiiloomitir (22 mayl) u jirta xadka Congo la wadaagto Koonfurta Suudaan. Kooxdu waxay muujisay walaac ku saabsan “raadka sii fidaya” ee faafitaanka, inkastoo aan weli wax kiisas ah lagu xaqiijin Koonfurta Suudaan.
Ituri, oo ka mid ah gobollada sida daran uu cudurku u saameeyey, shaqaalaha caafimaadka ee Xarunta Daaweynta Nizi ayaa Khamiistii shaqada ka baxay, taasoo ku qasabtay xarunta in si ku meel gaar ah loo xiro. Shaqaaluhu waxay sheegeen in saddex bilood aan mushahar la siin.
Kaseya ayaa Khamiistii ugu baaqay dowladda Congo inay bixiso mushaharrada wali lagu leeyahay.
“Waxaan u baahan nahay inaan mushahar siinno shaqaalaha caafimaadka,” ayuu wariyeyaasha u sheegay. “Tani waa mas’uuliyadda dowladda, ee ma aha tan saaxiibbada. Waxayna noo sheegeen in lacagtu diyaar tahay.”
Baaxadda buuxda ee faafitaanku weli ma cadda. Congo waxay si rasmi ah u shaacisay cudurka 15-kii May, balse WHO waxay Arbacadii sheegtay in kala-saarista hidde-sideyaashu ay muujisay inuu bilo ka hor bilowday, bishii Febraayo.
Mas’uuliyiinta caafimaadka waxay sheegeen in inta u dhexeysa 60% iyo 70% caabuqyada cusub laga helayo meel ka baxsan kooxda lala socdo ee dadka la ogyahay inay xiriir la yeesheen bukaannada. Waxay ku tilmaameen fiditaanka “mid walaac leh.” Raad-raaca xiriirrada ayaa loogu talagalay in lagu joojiyo gudbinta cudurka iyadoo goor hore la aqoonsanayo dadka u soo gaadhay cudurka lagana jawaabayo si degdeg ah haddii ay yeeshaan calaamado.
“Waxaan eryaneynaa fayraska; fayraskuna wuu naga horreeyaa,” ayuu toddobaadkan yiri agaasimaha gobolka Afrika ee WHO, Dr. Mohamed Yakub Janabi.
Kaseya ayaa Khamiistii sheegay in raad-raaca xiriirrada ee Congo uu si dhab ah u burburay.
“Fikradda raad-raaca xiriirrada ee DRC waxay noqotay wax aan faa’iido lahayn,” ayuu yiri.
Ebola waa cudur aan badneyn balse aad u faafa. Waxa uu ku fidi karaa dheecaannada jirka sida matag, dhiig iyo shahwo, sidoo kale waxa uu ku gudbi karaa sagxado iyo agab wasakhoobay sida gogosha iyo dharka. Cudurka ka dhasha waa mid daran oo badanaa dhimasho keena.
Tijaabooyin caafimaad oo lagu qiimeynayo laba daaweyn oo suurtagal ah oo loogu talagalay noocan Ebola ayaa bishii hore ka billowday Ituri, oo ah gobolka ugu daran shanta gobol ee Congo ee hore looga soo sheegay kiisas.
Laba tallaal oo si gaar ah loogu sameeyey fayraska Bundibugyo ayaa sidoo kale markii ugu horreysay lagu tijaabinayaa dadka, sida ay WHO sheegtay Arbacadii.
WHO waxay qorsheyneysaa inay daraasad ku sameyso in tallaal Ebola oo hore u jiray uu ka difaaci karo fayraskan kadib markii daraasado xayawaan lagu sameeyey ay keeneen natiijooyin rajo leh.
Kaseya wuxuu sheegay in Africa CDC ay taageersan tahay adeegsiga Ervebo, oo ah tallaal loo oggolaaday nooca Zaire ee Ebola, in lagu isticmaalo gobollada uu saameeyey fayraska Bundibugyo. Wuxuu sheegay in daraasado qaar ay tilmaamayaan in tallaallada la heli karo ay bixin karaan heer ka mid ah difaac is-dhaafsi ah.
“Waxaan ku jirnaa aag cawlan,” ayuu yiri. “Markaad ku jirto aag cawlan, waa inaad qaadataa go’aanno adag si loo joojiyo in dadku sii dhintaan.”
