Dillaaca Ebola ee Congo ayaa ka gudbay heerka murugada leh ee 2,000 dhimasho ah oo ka mid ah kiisaska la xaqiijiyay, iyadoo cudurku ku faafayo si ka dhaqso badan dillaac kasta oo hore looga diiwaangeliyay dalka, sida ku cad tirooyinka dowladda ee la sii daayay Talaadadii.
Mas’uuliyiintu waxay sheegeen 4,381 kiis oo la xaqiijiyay iyo 2,011 dhimasho ah. 704 bukaan oo kale ayaa weli ku jira isbitaal ama go’doon. Tirooyinkan ayaa la sii daayay wax ka yar saddex bilood kadib markii saraakiishu ku dhawaaqeen dillaaca 15-kii May, taasoo muujinaysa xawaaraha ay dhibaatadu ku sii korortay.
Tirada dhimashadu waxay gaartay 1,000 ku dhowaad sagaal toddobaad gudahood, balse waxay qaadatay oo keliya qiyaastii saddex toddobaad oo kale inay gasho 1,000 kale oo dhimasho ah. Dardargelintan waxay ka tarjumaysaa caqabadaha haysta shaqaalaha caafimaadka ee isku dayaya inay gaaraan bulshooyinka fogfog oo ay joojiyaan gudbinta cudurka.
Dillaacan waxaa wada nooca Bundibugyo virus, oo ah nooc ka mid ah ebolavirus-ka oo marka la barbar dhigo kuwa kale naadir ah, kaas oo aan lahayn tallaal la ansixiyay ama daaweyn gaar ah.
Ururka Caafimaadka Adduunka (WHO) ayaa Isniintii sheegay in caddeymaha hidde-sideyaasha iyo xogta cudur-faafiseedku ay muujinayaan in fayrasku wareegayay tan iyo Febraayo, dhowr bilood ka hor inta aysan mas’uuliyiintu aqoonsan dillaaca.
Kiisaska ugu badan waxaa laga diiwaangeliyay gobolka Ituri, inkastoo caabuqyo sidoo kale laga soo sheegay gobollada North Kivu, South Kivu, Haut-Uele iyo Tshopo.
Nooc naadir ah oo ay adag tahay in la daweeyo
Bundibugyo virus waxaa markii ugu horreysay la aqoonsaday intii lagu jiray dillaac ka dhacay galbeedka Uganda sanadkii 2007, waxaana markii dambe laga helay Congo sanadkii 2012. Xiisaddan hadda jirta waa kaliya dillaacii saddexaad ee la yaqaan ee Bundibugyo, waana kan ugu weyn illaa hadda.
Zaire ebolavirus ayaa sababay inta badan dillaacyadii waaweynaa ee Ebola, waxaana daboolaya tallaallo iyo daaweynno ruqsad haysta. Bundibugyo se, taa beddelkeeda, ma laha tallaal la ansixiyay iyo daaweyn fayrus-dile gaar ah midna.
Sidaas darteed dhakhaatiirtu waxay si weyn ugu tiirsanaayeen daryeelka taageerada ah, oo ay ku jiraan maareynta dheecaannada, daaweynta dhibaatooyinka ka dhasha, go’doominta bukaanka iyo tallaabooyinka lagu ka hortagayo caabuqyo dheeraad ah.
Warbixinno qaar, heerka dhimashada ee kiisaska la xaqiijiyay ayaa kor ugu kacay heerka bartamaha 40%-yada. Saraakiisha caafimaadka ayaa kororka ku xiray ogaanshaha oo dib u dhaca, bukaanada oo daaweyn u yimaada goor dambe, iyo tirada badan ee dadka ku dhimanaya bulshooyinkooda ka hor intaysan helin daryeel caafimaad.
Colaadda ayaa adkaynaysa jawaabta
Tobannaan sano oo colaado hubeysan ah, barakac soo noqnoqday iyo kaabayaal caafimaad oo jilicsan ayaa ka dhigay bariga Congo meel si gaar ah ugu adag kooxaha xakameynta cudurrada inay ka howlgalaan.
Amni darrada, waddooyinka liita iyo hakadyada ka dhaca marinnada sahayda ayaa dib u dhigay gaadiidka shaqaalaha caafimaadka, qalabka caafimaadka iyo muunadaha shaybaarka. Bulshooyinka qaarkood, dadka deggen ayaa weli ka shaki qaba hay’adaha caafimaadka iyo jawaab-bixiyeyaasha caalamiga ah, taas oo saameyn ku leh rabshado hore oo loo geystay shaqaalaha caafimaadka iyo kalsooni darradii ka dhalatay ololeyaal hore oo Ebola ah.
Kalsooni darridaasi waxay caqabad ku noqotay raadraaca dadka lala xiriiray, aasaska ammaan ah iyo dadaallada lagu qancinayo dadka calaamadaha muujinaya inay daryeel raadsadaan.
Qayb weyn oo ka mid ah bukaannada cusub ee la aqoonsaday laguma qorin xiriirro la lahaa kiisaska la yaqaan, taasoo adkaysay dadaallada dib loogu dhisayo silsiladaha gudbinta. Qaar kale oo badan ayaa ku dhintay bulshooyinkooda halkii ay ka tegi lahaayeen xarumaha daaweynta, taasoo yareysay fursadaha ogaanshaha hore iyo tallaabooyinka xakameynta caabuqa.
Jawaabtu way sii ballaaranaysaa
Mas’uuliyiinta Congo waxay ballaariyeen jawaabta iyagoo kaashanaya WHO, Africa CDC, Medecins Sans Frontieres iyo la-hawlgalayaal kale.
Kooxaha jawaab-celinta ayaa xoojiyeen baaritaanka shaybaarka, kordhiyeen awoodda daaweynta, ballaariyeen raadraaca xiriirrada, waxayna adkeeyeen tallaabooyinka ka hortagga caabuqa. Saraakiishu sidoo kale waxay doonayaan inay hagaajiyaan nidaamyada ogaanshaha ee kala saari kara noocyada Ebola isla markaana baaritaanka ugu dhoweyn kara bulshooyinka ay saameysay.
WHO iyo Africa CDC ayaa ku boorriyay deeq-bixiyeyaasha iyo la-hawlgalayaasha inay dedejiyaan gaarsiinta maalgelinta iyo sahayda caafimaadka. Labada hay’adoodba waxay carrabka ku adkeeyeen in iskaashiga bulshooyinka maxalliga ahi uu lama huraan u ahaan doono soo afjaridda dillaaca.
Uganda waxay diiwaangelisay dillaac ka yar oo la xiriira xaaladda Congo, iyadoo soo sheegtay qiyaastii 20 kiis oo la xaqiijiyay iyo laba dhimasho ah. Mas’uuliyiintu waxay ku dhawaaqeen in dillaacaas uu dhammaaday dabayaaqadii July kadib 42 maalmood oo aan la helin kiis cusub, inkastoo kormeerka xadka weli uu socdo.
Muuqaal guud oo laga qaaday xabaalaha Nyamurongo, oo ku yaalla xaafadda Ndibakodu, kana mid ah goobaha aasaska ee qaabila tiro badan oo dad ah oo u dhintay cudurka fayraska Ebola tan iyo bilowgii dillaaca, Bunia, DRC, Juun 13, 2026. (Sawirka AFP)
Dillaacii ugu weynaa Ebola ee Congo
Dillaacani waa kii 17-aad ee Congo tan iyo markii Ebola markii ugu horreysay la aqoonsaday sanadkii 1976 meel u dhow webiga Ebola.
Wuxuu ka gudbay dillaacii ugu weynaa ee hore uga dhacay dalka, kaas oo saameeyay North Kivu iyo Ituri intii u dhaxeysay 2018 ilaa 2020, kuna dhammaaday qiyaastii 3,470 kiis iyo in ka badan 2,200 dhimasho ah.
Marka caalamka la eego, hadda waa dillaacii labaad ee ugu weynaa Ebola ee la diiwaangeliyo. Faafiddii 2013-16 ee Galbeedka Afrika ayaa weli ah tii ugu weyneyd, iyadoo in ka badan 28,000 kiis iyo ka badan 11,000 dhimasho laga soo sheegay Guinea, Liberia iyo Sierra Leone.
Saynisyahannadu waxay sheegayaan in dillaacan Bundibugyo ee hadda jira uu u muuqdo dhacdo gaar ah oo zoonotic spillover ah. Qiimeyntani waxay muujinaysaa suurtagalnimada joogtada ah ee noocyo cusub oo Ebola ah inay ka soo baxaan meelo ay dadku si dhow ula xiriiraan duurjoogta.
Inkasta oo tirada dhimashadu sii kordhayso, mas’uuliyiinta caafimaadku waxay sheegeen in khatarta gudbin caalami ah oo joogto ah ay weli hooseyso. Ebola waxaa inta badan lagu kala qaadaa taabashada tooska ah ee dheecaannada jirka ee dadka qaba caabuqa, halkii uu hawada ku faafi lahaa.
Wargeyska Axadle Times
La soco wixii ka dhacaya Turkey,
gobolka ay ku taallo iyo dunida inteeda kale.
I DIIWAANGELI
Waad ka bixi kartaa isdiiwaangelinta wakhti kasta. Markaad isdiiwaangelinayso waxaad oggolaanaysaa Shuruudahayaga Isticmaalka iyo Siyaasaddayada Asturnaanta.
Boggan waxaa ilaaliya reCAPTCHA waxaana khuseeya Siyaasadda Asturnaanta iyo Shuruudaha Adeegga ee Google.
