Faafitaanka Ebola ee bariga Congo wuxuu billowday bilo ka hor intii aan mas’uuliyiintu si fagaare ah u aqoonsan, taas oo ka dhigtay faafitaankii ugu xawliga badnaa ee abid la diiwaangeliyo, sida ay Isniintii sheegtay Hay’adda Caafimaadka Adduunka, xilli hawlwadeennada caafimaadku ay ku dhibtoonayaan xakamaynta koror ku yimid caabuqyada.
Agaasimaha WHO ee gobolka Afrika Dr. Mohamed Yakub Janabi ayaa wariyeyaasha u sheegay in kala-soocidda hidde-sideyaashu muujisay in bisha Febraayo ay ahayd halkii faafitaanku ka bilowday. Qaar ka mid ah caabuqyadii hore, ayuu yiri, si khaldan ayaa loogu aqoonsaday cudurro ay ka mid yihiin duumada iyo tiifowga.
“Waxaan daba ordeynaa fayraska, fayraskuna wuu naga horreeyaa,” ayuu yiri Janabi.
Dr. Thierno Balde, oo ah maareeyaha dhacdada ee WHO ee kormeeraya jawaabta Ebola, ayaa sheegay in shaqada kala-soocidda ay hoggaaminayeen Dr. Steve Ahuka, madaxa waaxda fayrasyada ee Machadka Qaranka ee Congo ee Cilmi-baarista Biomedical-ka.
Tirooyinka dowladda ayaa muujinaya in caabuqyada la xaqiijiyey ay gaareen 4,200, iyadoo dhimashaduna ay ka badan tahay 1,900.
WHO waxay weli ku qiimeyneysaa khatarta caalamiga ah ee faafitaanka Ebola inay hooseyso. Si ka duwan fayrasyada neef-mareenka, Ebola hawada kuma gudubto, taas oo xaddideysa awooddeeda ay si ballaaran ugu faafto. Hay’addu waxay sheegtay in kiisaska laga aqoonsaday meelaha ka baxsan aagga uu saameeyey si degdeg ah loo ogaaday loona xakameeyey, iyada oo aan la dhalin gudbin joogto ah.
Faafitaanka oo lagu dhawaaqay 15-kii May, wuxuu kaga duwan yahay inta badan xaaladihii hore ee degdegga ahaa ee Ebola sababtoo ah waxaa sababay fayraska dhifka ah ee Bundibugyo, kaas oo aan loo hayn tallaal ama daaweyn la ansixiyey. Tijaabooyinkii hore waxay beegsanayeen fayraska Ebola ee caadiga ah, qalad kaas oo gacan ka geystay dib u dhacyada lagu aqoonsanayo faafitaanka.
Jawaabtu waxay ka socotaa iyadoo ay jiraan caqabado aad u daran. Qaar ka mid ah shaqaalaha caafimaadka ayaa shaqo-joojin sameeyey mushahar la’aan awgeed, kooxaha fallaagada ahna waxay soo saareen hanjabaado, halka bulshooyin ay nabaro ka reebeen sanado colaadeed ay muujiyeen caro. Warar been abuur ah oo sheegaya in Ebola aysan jirin ayaa sii adkeeyey dadaallada. Kooxaha jawaabtu waa inay maraan waddooyin fogfog oo aan laami lahayn, mas’uuliyiintuna waxay sheegeen yaraanta qalabka difaaca. Dhanka kale, tiro badan oo barakacayaal ah ma haystaan helitaan la isku halayn karo oo biyo ah si gacmaha loogu dhaqo.
Faafitaankan ayaa dilay dad ka badan, islamarkaana xawaare ka dheereeya, faafitaan kasta oo hore oo Ebola ah, oo ay ku jirto qalalaasihii 2014-2016 ee Galbeedka Afrika, kaas oo weli ah kii ugu dhimashada badnaa ee diiwaanka ku jira. Faafitaankaas wuxuu sababay in ka badan 11,000 oo dhimasho ah ugu yaraan 28,000 oo kiis, balse wuxuu qaatay qiyaastii siddeed bilood si uu u gaaro 1,000 dhimasho.
Ebola waa cudur aan badnayn balse aad u faafa. Dadku waxay ku qaadi karaan dheecaannada jirka, oo ay ku jiraan matag, dhiig iyo shahwo, iyo sidoo kale agab wasakhaysan sida gogosha iyo dharka. Cudurku waa mid daran oo inta badan dilaa ah.
Agaasimaha Guud ee WHO Tedros Adhanom Ghebreyesus ayaa toddobaadkii hore sheegay in fayrasku uu ku faafayo xawaare ka dheereeya dadaallada jawaabta. Kaddib markii uu la kulmay mas’uuliyiin ku sugan caasimadda Kinshasa, Tedros wuxuu ku qoray X in caabuqyadu ay labanlaabmayaan meelaha qaar ee halista badan.
Mas’uuliyiinta caafimaadka waxay qiyaasayaan in inta u dhaxaysa 60% iyo 70% caabuqyada cusub ay ka dhacayaan dadka aan lagu kormeerayn xiriirro hore loo yaqaan. Waxay ku tilmaameen xawaaraha gudbinta inuu yahay “mid walaac leh.”
Helitaanka daryeelka caafimaad ee aaggaas waxaa muddo dheer caqabad ku ahaa rabshadaha fallaagada ee ka socda mid ka mid ah gobollada Congo ee ugu fog uguna nugul, meel u dhow xuduudaha South Sudan, Uganda iyo Rwanda. Cabsi laga qabo caabuqa ayaa hadda ka reebaysa qaar ka mid ah haweenka uurka leh iyo bukaanada kale xarumaha caafimaadka, taas oo noloshooda halis gelinaysa.
Faafitaanno hore oo Ebola ah ayaa sidoo kale si rasmi ah loogu dhawaaqay toddobaadyo ama bilo kaddib markii fayrasku markii ugu horreysay soo muuqday. Intii lagu jiray faafitaankii 2014-2016 ee Galbeedka Afrika, tusaale ahaan, mas’uuliyiintu waxay soo saareen ku dhawaaqista bishii Maarso 2014, inkastoo baarayaashu ay markii dambe go’aamiyeen in kiiskii ugu horreeyey ee bini’aadamka uu dhacay bishii Diseembar 2013.
Wargeyska Axadle Times
La soco wixii ka dhacaya Turkiga,
gobolkiisa iyo dunida.
I DIWAANGELI
Waad ka bixi kartaa wakhti kasta. Isdiiwaangelintaada waxay ka dhigan tahay inaad oggolaatay Shuruudaha Isticmaalka iyo Siyaasadda Asturnaanta.
Boggan waxaa ilaaliya reCAPTCHA waxaana khuseeya Siyaasadda Asturnaanta iyo Shuruudaha Adeegga ee Google.
