Dhismaha Hirshabelle wuxuu ka mid ahaa tallaabooyinkii ugu dambeeyay ee lagu dhammaystirayay nidaamka federaalka Soomaaliya. Sannadkii 2016, xilli Dowladda Federaalku ay wajahaysay dhammaadka muddo-xileedkeeda, waxaa soo baxday baahi loo qabo in la dhammaystiro khariidadda maamul-goboleedyada dalka. Labadii gobol ee weli ka maqnaa qorshahaas waxay ahaayeen Hiiraan iyo Shabeellaha Dhexe.
Midaynta labada gobol ma ahayn natiijo ka dhalatay rabitaan mideysan oo ay dadka deegaanka si buuxda u muujiyeen. Waxay ahayd mashruuc siyaasadeed oo ay si xooggan u taageereen Xafiiska Madaxtooyada iyo Wasaaradda Arrimaha Gudaha. Shirweynihii lagu qabtay magaalada Jowhar wuxuu noqday goob ay ka dhaceen doodo kulul, is-afgaranwaa iyo khilaafaad qoto dheer oo dhexmaray odayaasha dhaqanka ee labada dhinac.
- Advertisement -
Doorkii Hoggaanka Dowladda Dhexe iyo Magac-bixinta
Dhismaha Hirshabelle wuxuu ahaa qorshe si weyn ay u riixayeen hoggaankii sare ee Dowladda Federaalka:
Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud: Wuxuu dadaal xooggan geliyay in ka hor doorashadii 2016 la dhammaystiro maamul-goboleedyada, si arrintaasi ugu noqoto guul dastuuri ah iyo mid siyaasadeed.
Wasiir Cabdiraxmaan Odowaa: Wasiirkii Arrimaha Gudaha ee xilligaas wuxuu door muuqda ku lahaa maaraynta shirkii Jowhar, wada-hadalladii odayaasha iyo sameynta Guddigii Farsamada.
Halkee ka yimid Magaca “Hirshabelle”?
Magaca Hirshabelle wuxuu noqday heshiis dhex-dhexaad ah oo lagu dejinayay xasaasiyadda ka dhalatay magaca labada gobol:
HIR = Gobolka Hiiraan
SHABELLE = Gobolka Shabeellaha Dhexe
Magacan waxaa si rasmi ah loogu ansixiyay Dastuurka Kumeel-gaarka ah ee Hirshabelle bishii Oktoobar 2016.
Diidmadii Ugaas Xasan iyo Khilaafkii Dhaqanka
Carqaladdii ugu weynayd ee hortaagnayd midnimada maamulka waxay ka timid diidmada saldanadda dhaqanka ee Gobolka Hiiraan, gaar ahaan Ugaas Xasan Ugaas Khaliif. Ugaaska iyo odayaal kale oo badan waxay ku doodayeen:
Hiiraan waa gobol qadiimi ah oo ka koobnaa 8 degmo, sidaas darteedna hoos-geyntiisa Jowhar ay tahay dib-u-dhac.
Wuxuu ku baaqayay in marka hore Hiiraan loo kala qaybiyo 2 gobol, si awoodda loogu qaybiyo si tixgelin iyo dheellitir leh.
Xeeladdii Doorashadii Cali Cosoble:
Ka dib markii Dowladda Federaalku ku guuldarraysatay inay Ugaas Xasan ku qanciso shirkii Jowhar, waxay qaadday tallaabo siyaasadeed oo horseedday doorashada Cali Cabdullaahi Cosoble, oo ka soo jeeda beesha Xawaadle. Inkastoo madaxweynuhu ka soo jeeday Hiiraan, Ugaas Xasan wuu diiday maamulka cusub, arrintaasina waxay sababtay in Hirshabelle muddo sannado ah si buuxda uga hawlgeli weydo gudaha Hiiraan.
Caasimadda Maamulka iyo Awood-Qeybsiga 4.5
Khilaafka ka dhashay xarunta maamulka iyo qaybsiga awoodda wuxuu horseeday tanaasulaad badan oo ku ekaaday qoraallo iyo heshiisyo aan si buuxda loo dhaqan-gelin:
Magaalada Buulaburte: Dowladda Federaalku dikreeto ayay ku magacawday Buulaburte inay noqoto caasimadda rasmiga ah, halka Jowhar loo aqoonsaday xarun kumeel-gaar ah. Qorshahaasi wuxuu hakad galay sababo la xiriiray xaaladda amniga, oo ay ka mid ahayd go’doomintii Al-Shabaab, iyo kaabayaal dhaqaale oo aan ku filnayn Buulaburte.
Heshiiskii Qarsoodiga ahaa (Gentlemen’s Agreement): Intii lagu jiray dhismihii maamulka 2016, waxaa la isla qaatay hab-raac afka ah oo dhigaya in Madaxweynaha uu ka yimaado Hiiraan/Xawaadle, Madaxweyne Ku-xigeenkuna ka soo jeedo Shabeellaha Dhexe/Abgaal, halka Guddoomiyaha Baarlamaanku uu ka yimaado Hiiraan/Gaaljecel.
Wareegga Hoggaanka iyo Dib-u-dhacii 2020
Sannadkii 2020, markii la gaaray xilligii doorashadii 2-aad, heshiiskii afka ahaa wuxuu galay burbur. Siyaasiyiinta Shabeellaha Dhexe waxay ku doodeen inaysan mar kasta ku ekaan karin jagada 2-aad, iyadoo caasimadda maamulku tahay Jowhar.
Dowladdii Federaalka ee Madaxweyne Farmaajo waxay taageertay nidaamka Rotational Leadership (Madaxtinimo Wareeg ah):
Madaxweynaha waxaa loo doortay Cali Guudlaawe Xuseen (Shabeellaha Dhexe/Abgaal).
Guddoomiyaha Baarlamaanka waxaa loo doortay Cabdihakiim Luqmaan (Hiiraan/Gaaljecel).
Go’aankaasi wuxuu Hiiraan ka dhaliyay kacdoon xooggan, waxaana halkaas ka curtay Jabhaddii Hiiraan State oo uu hoggaaminayay Jeneraal Xuud. Safarkii Cali Guudlaawe uu Beledweyne ku tagay 2022 waxaa suurtageliyay dadaal dhinaca amniga ah oo ay maareeyeen Fahad Yaasiin iyo Guddoomiyihii Gobolka Hiiraan ee xilligaas, Cali Jeyte Cismaan.
Talo iyo Gunnaanad: Mustaqbalka Hirshabelle
Hirshabelle waxay u baahan tahay in laga gudbo xaaladdii lagu tilmaamay “dhalmo qasabka ah”, lana dhiso hannaan maamul oo waara:
Dastuur Cusub oo Cadaynaya Rotational System: Dastuurka waa in si cad loogu qeexo nidaamka Madaxtinimada Wareegta ah (Constitutional Guarantee), si xilka ugu sarreeya uu afartii sano mar ugu wareego dhinac kale, taasoo meesha ka saaraysa kalsooni-darrada beelaha.
Gogol Nabadeed: Waxaa loo baahan yahay dib-u-fadhiisin dhab ah oo ay yeeshaan dadka labada gobol, si loo gaaro heshiis bulsho oo ku dhisan caddaalad, tixgelinta deegaanada iyo wadaagga kheyraadka Wabiga Shabelle.
Hoggaan Cusub: Hirshabelle uma baahna oo keliya hoggaamiye xalliya khilaafaadka soo noqnoqda (Crisis Manager); waxay u baahan tahay hoggaamiye dib-u-habeyn ku sameeya nidaamka oo dhan (System Changer), kana dhiga maamulka tiir muhiim u ah ilaha cuntada iyo dhaqaalaha Soomaaliya.
